Roma, 400 aD

fonte: 'Quora' - Roma no 400 aD?

cando a inicios de ano Honorio e Estilicón chegan a Roma, ninguén lembraba xa que os emperadores tiveran residido a cotío na capital. ao longo máis dun século, pasaran os seus días en cidades situadas máis próximas á fronteira norte, onde as lexións defendían a liña que, a xuízo dos romanos, separaba civilización e barbarie.

Roma, inda así, seguía sendo un símbolo poderoso do imperio. residían na cidade unhas 700.000 persoas, que gozaban das comodidades dunha urbe clásica deseñada a escala imperial. un inventario afirmaba que contaba con 28 bibliotecas, 19 acuedutos, 2 circos, 37 portas, 423 barrios, 46602 bloques de vivendas, 1790 casas grandes, 290 hórreos, 856 baños públicos, 1352 cisternas, 254 panadarías, 46 bordeis e 144 latrinas públicas. se mire por onde se mire, Roma era un lugar extraordinario.

a visita de Honorio puxo en marcha unha secuencia de rituais civís organizados con esmero e concibidos para asegurar á cidade un lugar preeminente dentro do imperio e, ao mesmo tempo, garantir a dito imperio o seu lugar entre os principados do mundo. o pobo, na súa condición de orgulloso representante da tradición imperial, gozaba xulgando esta clase de cerimonia.

unha gran procesión imperial abriuse paso ata o foro. era alí onde Catón, Graco, Cicerón ou César cimentaran a súa fortuna política. os fantasmas da historia eran compañeiros ben recibidos cando a multitude se amasou aquel día para oír un discurso de eloxio ao cónsul Estilicón, no cumio do seu poder. a súa impoñente presenza era unha afirmación de que a paz e a orden tiñan regresado ao imperio. a confianza da que facía gala resultaba tranquilizadora. tan só unha xeración antes, en 378 aD, as lexións sufriran en Adrianópole unha terrible derrota. desde entón, o mundo semellaba cambalearse. os godos irromperon en masa no imperio formando unha mestura inescrutábel de aliados e inimigos. a morte de Teodosio I en 395 aD revelou que as metades occidental e oriental do imperio se distanciaran tan silenciosa e consecuentemente como a deriva dos continentes. as loitas internas puxeran en perigo as provincias africanas e a subministración de alimentos. pero, polo momento, o cónsul calmara as augas e restaurara "o equilibro do mundo".

o poeta que falaba en honra do cónsul chamábase Claudiano. nado en Exipto e gregofalante, tíñase convertido nun dos últimos xigantes auténticos do verso latino clásico. as súas verbas denotan o sincero asombro que inspiraba a capital nun visitante. Roma era a cidade que "aflorou de orixes humildes, estendeuse ata ambos polos e desde un pequeno lugar ampliou o seu poder ata lindar coa luz do sol", era a "nai das armas e a lei", tiña "librado mil batallas" e "acrecentado a súa influencia na Terra". só Roma "acollía aos conquistados no seu seo e, igual que unha nai, e nom unha emperatriz, protexía a raza humana cun nome común e convidaba a quen antes derrotara a compartir a súa cidadanía".

nom se trataba de sofisticación poética. en tempo de Claudiano podían atoparse romanos orgullosos en Sirya e Hispania, nas areas do alto Exipto ou nas fronteiras xeadas do norte de Britannia. poucos imperios na historia teñen conseguido a envergadura xeográfica ou as capacidades integradoras do territorio autónomo romano. ningún ten combinado dimensións e unidade como os romanos, por nom falar da súa lonxevidade. ningún imperio ten podido rememorar tantos séculos de grandeza ininterrompida, presente en calquera lugar do foro onde un pousara os ollos.

durante case un milenio, os romanos tiñan marcado os seus anos co nome dos cónsules; de aí que o de Estilicón "se inscribira nos anais do ceo". en agradecemento a esta honra inmortal, esperábase que o cónsul entretivera a xente cun estilo romano tradicional, é dicir, con xogos caros e sanguinarios.

grazas ao discurso de Claudiano sabemos que ao pobo se lle ofrecía unha colección de animais exóticos digna dun imperio con pretensións globáis. traíanse porcos bravos e osos do norte e leopardos e leóns de Africa. de India chegaban caninos de elefantes mais nom os propios elefantes. Claudiano imaxina os barcos navegando mares e ríos co seu cargamento salvaxe, tan salvaxe que ata os mariñeiros estaban aterrados coa idea de compartir embarcación cun león africano.

chegado o momento, a "gloria dos bosques" e "as marabillas do sur" serían xustamente masacradas. a matanza das bestas máis feroces da natureza nos confíns do circo era unha incisiva manifestación do dominio de Roma sobre a Terra e todas as súas criaturas. tales espectáculos sanguentos eran dunha familiariadade reconfortante e vinculaban os habitantes actuais de Roma coas innumerábeis xeracións que construíran e mantiveran o Imperio.

o discurso de Claudiano compraceu os seus oíntes. o Senado votou a favor de honralo cunha estatua.

REFERENCIAS:

HARPER, Kyle The Fate of Rome. Climate, Disease, and the End of an Empire (Princeton UP, 2017); pp. 15-17.

para a cerimonia que rodeou esta visita e outras semellantes: McCormick 1986, pp 123-124

sobre a poboación de Roma na Antigüidade tardía: Van Dam, 2010; ensaios de Harris, 1999b; Sirks, 1991; Durliat, 1990.

o inventario consérvase en curiosum & notitia (editados en Nordh, 1949), documento máis próximos a un panfleto dunha cámara de comercio que dun censo rigoroso: Arce, 1999; Reynolds, 1996, pp. 209-250; Hermansen, 1978.

sobre Claudiano: Ware, 2012; Cameron, 1970; Mulligan, 2007.

tradución e deturpación por @xindiriz

a caída do Imperio de Occidente: a explicación militar

batalla do río Frigidus
Angus MacBride

cando os partidarios da escola da tardoantigüídade usan o termo “transformación” para describir a caída de Roma tentan tanto explicar como describir. A transformación dende Roma á Idade Media durou séculos, non anos. A pesar de todo, a caída de Roma en Occidente foi máis que un proceso, foi un acontecemento que ocorreu inesperadamente.

tomando 476 como a data da caída, e coa perspectiva de só 100 anos, en 376 obsérvase un imperio inda forte, tan grande como o de Augusto, respectado polos seus inimigos ao longo das fronteiras e defendido por un exército que seguía loitando con efectividade a pesar da catástrofe de Persia baixo Xuliano, un error estratéxico que non atribuíble ás lexións.

por outra banda, 376 foi en si mesmo importante na historia de Roma. Os visigodos, baixo a presión de hunos e ostrogodos, cruzaron o Danubio con autorización imperial para asentarse permanentemente en territorio romano. Así comezou unha serie de invasións (o cruce do Danubio mudou pronto nunha invasión) que nun século ocasionaron a caída da pars occidentis. Retrospectivamente é doado predicir a caída como inevitable, facer énfase na vulnerabilidade e fraxilidade do imperio romano, detectando o denominado, noutro contexto, “síndrome do titán canso”. Non se pode argumentar, coma no caso da moderna Britannia, que a perda do imperio “amorteceu” a caída de Roma no mundo. O imperio identificábase de xeito tan inseparable coa propia Roma que a caída do imperio foi a caída de Roma.

seguir a ver a historia romana dende Marco Aurelio como a dun xigante inquedo, describíndoo como decadente ou vítima da “anguria cultural e política do mundo” é errar no obxectivo. Algúns historiadores, recoñecendo a vulgar falacia, cambian completamente o asunto e preguntan por que o imperio sobreviviu tanto tempo. Ambas tendencias, sen embargo, fan a mesma cousa – desviar a atención dunha consideración dos factores que levaron á desaparición do Imperio Romano de Occidente na segunda metade do s. V –, unha por buscar as causas nun pasado demasiado remoto e a outra por aceptar o feito como inevitable.

a traxectoria do imperio na véspera de Adrianopolis non era descendente; nin os cidadáns romanos perderan a confianza no seu destino de gobernar o mundo. O imperio era forte, a pesar dunha recente derrota en Persia, e seguiu a demostrar un poder extraordinario durante os trinta devastadores anos transcorridos aproximadamente entre a derrota de Adrianópolis e o saco de Roma por Alarico. Dende os tempos das guerras púnicas a forza estratéxica de Roma tiña consistido ata certo punto na capacidade do imperio de sufrir derrotas tácticas no campo de batalla e, a pesar de todo, mobilizar novas forzas para continuar a loita.

incluso logo de 410 quedaba algo dese poder de recuperación, pero existía unha diferenza, particularmente en Occidente. Roma case deixara de producir os seus propios soldados, e os que fixo entrar no servizo militar foron escasamente adestrados nas antigas tácticas de formación de orde cerrada inda que tentaron loitar dese xeito. Moitos historiadores teñen argumentado, xa sexa directamente ou máis a miúdo poñendo énfase noutras causas, que a caída de Roma non foi ante todo un fenómeno militar. Sen embargo, foi exactamente iso. Despois de 410 o emperador de Occidente xa non puido impor o seu poder militar sobre as antigas fronteiras. Esta debilidade tivo como consecuencia inmediata a perda de Britannia e, no transcurso dunha xeración, a perda de Africa. Non é necesaria unha serie de batallas decisivas para evidenciar un fracaso militar. O estreitamento das fronteiras imperiais dende 410 a 440 foi resultado directo das conquistas militares das forzas bárbaras. En efecto, a perda de recursos estratéxicos en moeda, material e potencial humano agravou a mera perda de territorio e fixo a defensa militar do que quedaba do imperio inda máis difícil. É simplemente perverso, sen embargo, argumentar que os problemas estratéxicos de Roma durante as décadas dos 40s, 50s e 60s foron principalmente resultado das dificultades financeiras e políticas ou de tendencias a longo prazo, como o despoboamento gradual.

os historiadores modernos deben ter en conta que Roma en Oriente non caeu, e calquera explicación da caída de Roma debe dar conta da súa supervivencia en Bizancio. Por que lle bastou a Oriente ordenar os seus recursos militares, sobrevivir as invasións bárbaras e emerxer baixo Xustiniano no s. VI cunha explosión de poder militar, para reconquistar, cando menos temporalmente, parte de Occidente? Pódense desestimar algunhas explicacións especificamente militares. O recrutamento a finais do imperio foi difícil, pero apoiouse demasiado na lexislación imperial a ese respecto. Inda nas grandes épocas, por exemplo durante os últimos anos de Augusto, o recrutamento puido ser un problema durante as crises militares. Durante os séculos IV e V non foi un problema maior en Occidente que en Oriente, cando menos non ata que as dificultades occidentais se exacerbaron enormemente polas perdas militares e territoriais. A forza estratéxica de Oriente detrás das impenetrables murallas de Constantinopla acentúase a miúdo como un factor de supervivencia do Imperio Bizantino, pero tamén deben terse en conta os elementos de debilidade de Occidente.

por suposto que o saco de Roma, a perda de Britannia e Africa, e partes de Gallia e Hispania constituíron enormes golpes para a capacidade militar do emperador de Occidente. Comezando a historia da caída de Roma en 440, é bastante doado explicar o derrubamento de Occidente e non o de Oriente. En 440 os exércitos occidentais eran moito máis débiles que os de Oriente. Iso non era así, sen embargo, o último día do ano de 406, o día en que vándalos, suevos e alanos atravesaron o xeado Rhin e penetraron en Gallia. En 406, sobre o papel, o poder occidental era tan grande como o oriental. Estilicón obrigara a saír de Italia a Alarico e Radagaiso. Ocupárase de Alarico en nome de occidente con maior eficacia do que o tiñan feito os xenerais orientais. A pesar de todo, no curto período que vai de 407 a 410, Occidente recibiu un golpe mortal. Despois de 410 nunca máis foi tan poderoso militarmente como Oriente. Os bárbaros establecéronse de xeito permanente en Gallia e Hispania, e Britannia estaba perdida. Pódese argumentar, como estou inclinado a facer, que inda despois de 410, o emperador de Occidente non perdera todas as opcións militares, que o poder militar romano inda podía ter resistido, se non en Britannia, si cando menos no resto do Imperio de Occidente. Pero os fracasos militares durante o período de 407 a 410 foron abondo para crear unha maior diferenza entre o poder estratéxico dos emperadores de Oriente e Occidente. Eses poucos anos constitúen o punto decisivo logo do cal xa non é necesario explicar por que caeu Occidente e sobreviviu Oriente.

por que, entón, Occidente o fixo tan mal entre 407 e 410? Ata certo punto a forza estratéxica de Oriente contribuíu á caída de Occidente. Constantinopla estaba fortemente defendida. Ningunha tribo bárbara soñaría tomar ao asalto aquelas murallas. Ademais, o emperador de Oriente tiña máis capacidade para pagar os grandes subsidios demandados polos xefes bárbaros con posterioridade a Adrianopolis, inda que de feito Occidente pagou tamén un prezo monetario elevado pola paz.

podendo deixar de lado o estudo de causas a longo prazo tales como despoboamento, mestura de razas, deterioro político e económico, saturnismo e outras teorías de moda, a aproximación máis popular á caída de Roma quizá teña sido atopar unha vítima propiciatoria, ver erros de criterio humano que causan a equivocación fatal que causou a traxedia. A pesar de que este enfoque ten sido ridiculizado a miúdo en tempos recentes, non deixa de ter a súa importancia. Os líderes teñen importancia. As decisións estratéxicas producen resultados eficaces ou ineficaces. O peso da historia, na forma de tendencias a longo prazo, pode impor limitacións sobre o espírito militar, pero un bo xeral ou líder político soportará a carga e solucionará os seus problemas estratéxicos dun xeito ou doutro.

Honorio ten sido chamado por historiadores tanto antigos coma modernos a asumir moita da culpa da caída de Roma. En certo modo iso é porque Roma sufriu a súa grande humillación durante o período de 407 – 410 baixo o seu mandato, e, xa que el non a evitou, el debe ser considerado responsable. Como cidadáns, nós aplicamos esta especie de norma aos nosos líderes actuais, e quizá non sexa excesivo facer o mesmo cos líderes do pasado. Por outra banda, se é posible ter razón e inda así perder, Honorio pode que fixera xustamente iso. Non merece a crítica que uniformemente recibe por non facer nada, posto que non facer nada foi, para el, case con seguridade, unha estratexia “activa” ou consciente, non simplemente neglixencia, unha estratexia que puido de feito ter dado resultado se alguén non tivese aberto en Roma unha porta aos visigodos de Alarico en agosto de 410.

o papel de Estilicón é máis difícil de valorar, e ten tido defensores e detractores vigorosos. É certo que estivo moito máis interesado polos acontecementos de Constantinopla que polos de Italia. É imposible determinar a partir das nosas testemuñas se merece as acusacións de ter deixado escapar a Alarico en varias ocasións cando o xefe bárbaro debía ter sido aniquilado. Para os que consideran a caída de Roma un asunto de tendencias, os esforzos de Estilicón carecen de importancia. Probablemente, se el non tivese deixado libre a Alarico para que saqueara Roma, algún outro a tería saqueado. En realidade a sorte do imperio só podería ter sido moi diferente se os acontecementos do período 407 – 410 tiveran tomado outro curso. O fracaso de Estilicón é significativo se o factor humano tivera sido chave. A súa incapacidade para labrar un mellor futuro para o Imperio de Occidente foi, en maior medida, froito de criterios e decisións erróneas (empezando pola súa execución en 408) que o fracaso de Honorio. Estilicón estaba trabucado; Honorio non tivo sorte.

tamén é certo, sen embargo, que o propio exército sufriu importantes retrocesos entre 378 e 410, en maior grado por parte de occidente que de oriente. Durante o s. IV o exército occidental foi o mellor. Foi o oriental o derrotado en Persia e Adrianópolis, pero no Frigidus en 394 Teodosio vencera ao exército occidental coa axuda de 20000 visigodos, que atacaron a Arbogasto e a Eugenius en liña de columna sufrindo perdas extraordinariamente cuantiosas (50%). A derrota no Frigidus desmoralizou sen dúbida ao exército occidental ata certo punto, pero debe ter sido moito máis humillante como o manexou Estilicón, ao seu mando dende 395 ata 408.

capa da edición en castelán

neste tempo houbo unha reacción en Oriente contra o uso de xermanos no exército romano, pero en Occidente Estilicón impuxo a política de barbarización de Teodosio. Primeiro, co exército occidental nos Balcáns non cumpriu co deber de destruír a Alarico en, cando menos, dúas ocasións, e logo, durante as gloriosas campañas en Italia dende 401 a 405 contra Alarico (que escapou en outras dúas ocasións) e Radagaiso, Estilicón confiou firmemente en tropas bárbaras. O seu emprego de bárbaros chegou a ser un asunto de controversia e contribuíu á súa caída en 408. Por esa razón, “a barbarización” durante este período trátase a miúdo como un problema político (que o era) e tense dado escasa consideración ao probable efecto que a política tiña sobre o arrogante exército de occidente.

por desgraza, é imposible adiviñar ata que punto o exército central móbil de Italia, cara 408, era un exército romano tradicional e ata que punto estaba infiltrado por influencias bárbaras. Tal vez se as reservas de Britannia e Gallia se tiveran unido ao exército de Italia na crise de 408 – 410 se puidera ter derrotado novamente a Alarico, pero a rebelión de Constantino III impediu este tipo de cooperación, e Honorio decidiu seguir unha estratexia de esgotamento sen presentar batalla a Alarico. Tal política foi tremendamente humillante para o exército. Seguir loitando ante unha derrota segura require moito máis que valor, pero ao exército de occidente non se lle permitiu loitar en absoluto, e despois do que tiña soportado a mans de Estilicón, este foi un golpe decisivo. Nunca máis o emperador de Occidente sería igual que o seu homólogo oriental no ámbito militar.

partindo das condicións resultantes de 410, Constancio e Aetius fixeron o máximo posible por manter a minguada posición de Roma en Occidente. Dos dous, Constancio foi o mellor estratego, e a súa experta utilización do poderío naval doulle ao réxime, agora en Ravenna, un novo impulso. Aetius estaba por desgraza demasiado interesado por Gallia en detrimento de Italia, Hispania e particularmente Africa. A perda de Carthago foi un dobre golpe para Roma, xa que o emperador de Occidente dependía decisivamente do grao africano e porque as condicións nas que se atopaba agora a cidade africana consolidaban o reino vándalo. As perdas de ingresos e territorios fixeron recruar as dificultades, e a situación do exército romano que combateu a Atila en Chálons era obxecto de ridículo. Durante os últimos vinte anos do imperio occidental, logo da morte de Valentiniano III, o goberno central de Italia confiou exclusivamente nos bárbaros ata o final e por fin, en 476, estes puxeron a un dos seus propios oficiais como rei e aboliron o réxime imperial en Occidente.

está claro que despois de 410 o exército romano non tivo xa ningunha vantaxe especial, tacticamente, sobre os exércitos bárbaros –simplemente porque o exército romano se tiña barbarizado–. Hans Delbrück ten indicado que a forza romana tiña sido sempre estratéxica antes que táctica, que home por home os exércitos romanos non foron mellores que os xermanos. Segundo el, organización táctica romana e o adestramento simplemente igualaron a situación.

isto é falar por falar, como revelaría unha lectura coidadosa de Du Picq. O exército de Roma sempre fora pequeno en relación á poboación do imperio, porque o adestramento e disciplina déronlle unha vantaxe incomparable ao usar tácticas de combate en orde cerradas, moito máis eficaces. Chegado 451, como demostra o discurso de Atila aos hunos en Châlons, o pouco que quedaba das antano soberbias lexións loitou nesa antiga formación, inda que aparentemente sen adestramento nin disciplina. Sen estes, loitar sen orde algunha era incluso mellor que a orde cerrada. Esperábase que os romanos se agruparan detrás dos seus escudos; os visigodos e alanos eran os que debían atacar. Cando o exército romano se barbarizou, perdeu a súa superioridade táctica e Roma sucumbiu á arremetida do barbarismo.

Arther Ferrill The Fall of the Roman Empire: The Military Explanation (1998)

tradución dun fragmento do último capítulo do libro (The Fall of Rome)

augusti pars occidentalis

mapa de Lattré e Bonne
publicado en París en 1783

a corte reside en Ravenna dende 402, por decisión de Honorio, en plena ofensiva de Alarico sobre Italia


honorio (395-423)
constantino iii* (407-411)
constante ii* (409-411)
máximo* (409-411, 418-421)
priscus attalus* (409-410, 414-415)
jovinus* (411-413)
sebastianus* (412-413)
constancio iii (421)
xoán primacerius (423-425)
valentiniano iii (425-455)
petronio máximo (455)
avitus (455-456)
maioriano (457-461)
libio severo (461-465)
antemius (476-472)
olibrio (472)
glicerio (473-474)
xulio nepote (474-480)
rómulo augústulo (475-476)


case todos estes homes, excepción feita quizás de Constancio iii, Maioriano ou Antemius, non toman as decisións cruciais nin teñen capacidade para facelo, en mans de xerais ou conselleiros.

a multitude de usurpadores, sobre todo durante Honorio, que tentan competir polo poder indica a febleza da autoridade central. curiosamente, case todos son derrotados e as súas cabezas mostradas coma trofeo nos muros de Ravenna; sen embargo, este esforzo e as loitas entre romanos producen a aceleración das forzas centrípetas e unha influencia cada vez maior dos continxentes "bárbaros" que penetran e se asentan no territorio imperial, case sempre grazas a foedus cun dos bandos romanos na contenda. ao final o seu apoio faise crucial.

a autoridade formal é cada vez máis ficticia. a real está en mans de xefes militares, romanos ou de orixe xermana. pero só sobre territorios concretos, non sobre a totalidade da pars occidentalis. así, personaxes tan importantes coma Ricimer, magister militum de orixe sueva que exerce o poder dende 456 ata a súa morte en 472, só ten autoridade case exclusivamente sobre Italia.

finalmente, un xeral de orixe bárbara decide que non precisa ningún emperador para exercer a súa autoridade e envía as insignias imperiais a Constantinopla; era Odoacro, en 476.

os nomes sinalados cun * non son recoñecidos en todo o imperio, usurpadores, tyranni

423

portada dunha recompilación de
Flavius Merobaudes

Marinianus e Asclepiodotus, cónsules.

Ravenna volve controlar, inda que parcialmente, Italia, Gallia, Hispania e Africa.

xaneiro, 2: Aelia Eudocia é proclamada augusta por Teodosio II.

primavera: Honorio obriga a Gala Placidia a exiliarse en oriente cos seus fillos.

xuño, 8: Teodosio II declara que o paganismo é "un culto ao demo" e ordena que todos os que insistan en seguir practicándoo sexan castigados coa cadea e a tortura.

agosto, 15: morre Honorio de hidropisía, quizás edema pulmonar, aos 38 (ou 39) anos. Teodosio quere controlar occidente por medio de Valentiniano e busca apoio en Castinus, magister peditum, coa promesa do consulado para o ano seguinte. Porén,

novembro, 20: en Ravenna, Xoán, primacerius notariorum, é proclamado augustus co apoio de, entre outros, Castinus e Aetius. Africa (Bonifacio) non o recoñece; Teodosio II tampouco e inicia preparativos militares, encomendados a Aspar e Ardaburius.

a sucesión dinástica de Honorio tería sido Flavio Placido Valentiniano, fillo de Gala Placidia e Constancio III, pero as malas relacións desta con seu irmán e o seu exilio a Constantinopla impídenlle estar presentes e optar polo poder. Inda así instiga en Constantinopla. Atopa un aliado en Bonifacio, en rebeldía en Africa, que controla o subministro de cereal de Roma. Bonifacio tiña plans propios: socavar o poder de Castinus e gañar influencia.

a proclamación de Xoán primicerius pode obedecer a movementos aristocráticos para resolver o problema da carencia de alimentos. Tamén, moitos funcionarios occidentais temen a intromisión oriental nos asuntos occidentais.

Flavius Aetius era fillo de Gaudentius, un escita que chegara a magister militum e casara cunha herdeira da aristocracia italiana. Reunía, polo tanto, condicións para facer carreira: contactos militares e contactos coa aristocracia italiana. Criouse na corte de Honorio, sendo refén en virtude de tratados con hunos e godos. Probablemente tería sido tribunus praetorianis partis militaris. Logo da súa estancia en campo huno tería xa autonomía con respecto a seu pai, albergando experiencia política na corte imperial e nas bárbaras.

no caso de Aetius e noutros moitos, non se trata de afinidades políticas ou relixiosas, senón da oportunidade de obter influencia e poder apoiando a cabalo gañador. Quizás xa integraba o partido de Castinus, en oposición a Gala Placidia.

decembro: Xoán primacerius é entronizado oficialmente en Roma.

en occidente realízase unha revisión parcial da notitia dignitatum, sobre asuntos militares, probablemente a última (a composición inicial fora de 395, cunha revisión completa en 408). A parte oriental debeuse facer tamén en 395 e non foi revisada.

Theodoreto (nestoriano), bispo de Khyrros (Siria): converte máis de 1000 marcionitas na súa diocese.

os ostrogodos panonios que foran establecidos en Tracia, ao sur do Danubio, por Teodosio II rexeitan atender os campos e o gando; so con enormes subsidios se impide que avancen cara Roma.

morre Eulalius, antigo opositor de Bonifacio I.

comeza o reinado de To-pa Tao, rei da dinastía Wei, que impón a súa autoridade a toda a China septentrional.

Castinus vese absorto nos asuntos imperiais e a situación de Hispania volve a un segundo plano. Ata a consolidación de Valentiniano III non haberá ningunha acción dende a administración central. O novo goberno de Xoán demostrou ser inestable e non se puideron tomar medidas necesarias sobre as provincias. Os funcionarios hispanos deberon apañarse cos seus recursos. Os vándalos aproveitan a debilidade para expandir os seus dominios. A autoridade romana en Hispania non acaba pero queda novamente moi debilitada.

na pars occidentis quizás se estea a rachar definitivamente o equilibrio civil – militar (a usurpación de Xoán primicerius sería o último estertor do poder civil): cada vez menos gobernadores e prefectos e máis comites e duces.

en Hispania non hai referencia a funcionarios estritamente civís; inda que os houbera, en Hydatius (425-460) atopamos magistri, duces, e comites: magister/dux Asturius, magistri Merobaudes e Vitus, comites Censurius, Mansuetus, e Fronto. Esta preeminencia de militares é especialmente rechamante ao ter en conta que durante Honorio se supón que practicamente non houbo tropas permanentes en Hispania. En Gallia instituíuse o concilium septem provinciarum pero en Hispania non se coñece nada semellante e os vínculos con Ravenna son mantidos por medio da forza militar.

porén, membros das elites provinciais inda podían progresar no servizo imperial: mostra é Merobaudes, aristócrata de Baetica que en Ravenna chega a comes sacri consistorii, logo patricius ou consul, e gran orador. Mais incluso neste caso a preponderancia do militar é evidente. Merobaudes aparece nas fontes por última vez coma magister militum en Hispania, sendo afectado por intrigas de Ravenna. Isto tamén demostra que Hispania segue vinculada ao imperio nesta época.

422

reconstrución de tarraco

novo consulado conxunto de Honorio e Teodosio II.

xaneiro, 10: Teodosio celebra os seus vicennalia en Constantinopla.

logo da morte de Constancio III aparecen tensións en Ravenna: Gala Placidia oponse ao novo xefe militar Castinus, comes domesticorum.

xaneiro, 23: Máximo é trasladado a Ravenna e executado e exhibido durante as tricennalia de Honorio.

Castinus pretende liberar Baetica dos asdingos e diríxese a Hispania (as tropas permanentes estarían maltreitas logo do fracaso de Asterius); o corpo expedicionario inclúe a Bonifacio, ao mando de foederati godos. As diferenzas entre os dous fan que Bonifacio pase a Africa e se declare en rebeldía. Castinus, sen estes apoios decide igualmente plantar cara aos vándalos en campo aberto pero é derrotado. Retírase a Tarraco (próxima a Gallia) para reorganizar forzas. Porén, novos problemas o reclaman en Italia: abandónase novamente Hispania aos seus recursos. Os bárbaros refanse ante as diferenzas no campo romano.

marzo, 3: Teodosio II promulga unha lei que pretende acumular provisións de urxencia durante tempo de paz. Os propietarios que aluguen torres nos “muros teodosianos”  ceden parte dos seus bens para casos de emerxencia.

Teodosio II aproba un tributo anual de 350 libras de ouro aos hunos a cambio de paz.

Teodosio acorda “a paz dos cen anos” cos persas: respéctase o status quo ante belllum, e as fronteiras orientais serán relativamente estables ata 502; Persia respecta os cristiáns a condición de que o Imperio Romano respecte os mazdeístas. Os sacerdotes mazdeístas persas non tardan en obxectar que mentres en Persia había moitos cristiáns, no Imperio Romano apenas había mazdeístas. Tamén se estipula que ambos imperios (“os ollos do mundo”) se axuden contra os hunos para manter os pasos do Cáucaso impermeables. Teodosio recibe unha estatua no Hebdomon, na Propóntide, lugar de paradas militares, xusto ás aforas de Constantinopla: na base unha inscrición conmemórao coma victorius en todos lados e por sempre.

remátase a construción do murus novus (murallas terrestres de sete quilómetros de longo), que incluía 96 torres e 10 portas.

setembro, 4: morre Bonifacio I, sucedido por Celestino I (día 10).

un tremor de terra provoca en Roma o derrubamento de varios edificios; o Coliseo resulta parcialmente afectado.

morre Pelaxio en Palestina. A súa doutrina (o home depende de si e as súas forzas para acadar a súa salvación) esténdese pola súa patria (Britannia), onde o imperio e, por ende, a igrexa, xa case non exercían ningún control efectivo.

Theudemeres, rei franco no norte de Gallia, é capturado por un exército romano xunto coa súa familia.

Shao Di (16 anos), fillo maior de Wu Di, sucede a seu pai como emperador da dinastía Liu Song en China.

a suposta afluencia masiva de capitais cara a parte oriental do imperio faría que o valor deste metal se depreciara no leste.

421

alfabeto armenio

consulado de Agricola e Eustathius.

Agricola é cabeza dunha familia senatorial de Clermont con amplas propiedades na Auvernia; unha familia tan importante en Gallia como os Anicii en Italia. Un devanceiro importante fora o patricius Philagrius (s. IV). Agrícola mesmo foi prefecto de Gallia polo apoio prestado a Honorio durante as usurpacións de Constantino III e Jovinus. Tiña dous fillos: Nymphidius (emparentado coa gens Magna de Narbo) e Avitus (nado c. 385 e futuro augustus), quen tivo tres fillos: Agrícola, Ecdicius, e Papianilla.

febreiro, 8: Flavio Constancio é proclamado augustus (Constancio III) por Honorio. Teodosio II non acepta a decisión e está a punto de estallar un conflito militar. Tamén disenten as xerarquías eclesiásticas ao por Teodosio II o Illyricum baixo o patriarca de Constantinopla, en contra do parecer de Bonifacio I.

Bahram, un dos fillos de Yazdgard I estudara en Hira (daquela nun dos seus mellores momentos: consérvanse moitas poesías árabes do período, e foi quizás cando xurdiu a escritura árabe, por influencia persa). Bahram conta co apoio do rei de Hira e apodérase do trono persa co nome de Bahram V. O novo rei continúa as persecucións contra os cristiáns e inicia a guerra contra o Imperio Romano porque este acollía cristiáns que fuxían do seu territorio.

Teodosio II encomenda a guerra ao magister militum Ardaburius e ao seu fillo Aspar (de etnia alana), que invaden Mesopotamia e se consolidan coa rápida derrota persa.

marzo, 25: fundación de Venecia (unha lenda?) coa construción dunha igrexa na illa de Rialto.

xuño, 7: Pulqueria teme perder o control sobre seu irmán a medida que este crece. Chamáralle a atención una rapaza grega chamada Athenais, filla do filósofo Leoncias, por quen fora educada con esmero. Pulqueria convértea ao cristianismo e o patriarca Atticus bautízaa co nome de Aelia Eudocia. Non lle custa nada que seu irmán a acepte como esposa. Pensa que así estaría entretido e ela podería seguir gobernando. Entre outros festexos, celébranse carreiras no hipódromo.

Pulqueria era unha virxe consagrada, o centro dunha corte cuxa devoción é encomiada polos historiadores eclesiásticos da época. O seu exemplo fora seguido polas súas irmás máis novas, Arcadia e Marina. Pulqueria aconsella a seu irmán en todo e procura consolidalo no seu papel de emperador cristián.

o padroado imperial estendeuse a gran escala na construción de edificios de uso relixioso: igrexas, mosteiros e hostais, que foron sostidos con financiamento imperial e adornados con tesouros imperiais; por exemplo, Pulqueria edificou un estupendo altar na igrexa maior de Constantinopla como declaración pública da súa devoción, das súas irmás e do papel de seu irmán.

a imaxe oficial da corte é de austeridade, coma se dun mosteiro se tratara: elas vivindo con piadosa simplicidade e practicando a oración na constante compaña de eminentes eclesiásticos e o propio emperador xaxuando regularmente dous días á semana, e mantendo disputas teolóxicas cos bispos a propósito das escrituras (que seica coñecía de memoria), coa axuda dunha enorme biblioteca teolóxica.

o populacho no hipódromo con frecuencia non obtiña o esperado; en cambio, o propio emperador dirixíao  en cantos piadosos, vestido coma un cidadán privado, “a cidade enteira convertida nunha igrexa.”

esta representación da corte débese a historiadores eclesiásticos coma Sozomeno (dedicou a súa obra ao propio emperador) pero a súa obxectividade queda comprometida: téntase representar unha era de paz e felicidade, na que a man de Deus traballaba de xeito explícito protexendo o seu imperio na terra (algo xa prefigurado por Eusebius no retrato de Constantino o Grande). Todo sería unha recompensa pola devoción evidenciada por Teodosio e o seu entorno, que garantía o benestar dos seus súbditos.

setembro, 2: morre Constancio III. Gala Placidia, viúva novamente. O conflito con Constantinopla perde intensidade.

setembro, 6: anúnciase o éxito de Ardaburius en Constantinopla. Devastara Arzanene (Armenia) e forzara os persas a retroceder a Nisibis. A capital dos lakhmidas de Hirah (aliados persas) é arrasada polos ghasanidas (aliados romanos).

inverno: o comes domesticorum Castinus loita contra os francos en Gallia.

a conciencia nacional armenia, aparecida coa conver­sión ao cristianismo, vese reforzada pola invención do alfabeto armenio. Ata entón, o armenio tiña sido unha lingua falada; os servizos relixiosos realizábanse en sirio na Arme­nia persa, e en grego na Armenia bizantina, e os sacer­dotes que coñecían ben esas linguas traducían oralmente escrituras e servizos relixiosos para o pobo. A falta dunha lingua escrita aumentaba as posibilidades de éxi­to da labor de asimilación lentamente emprendida polo Imperio, e na Armenia persa deixaba campo libre para a difusión de textos mazdeístas. O rei da Armenia persa Vramshapuh, e o katholikos Sahak, erudito, advirten o perigo e a necesidade dunha escritura nacional.

confían a tarefa ao sacer­dote Mesrop Mashtots, quen, con varios compañeiros, despois dunha viaxe de con­sulta e estudo por Amida, Edesa e Samosata, regresou cun alfa­beto admirablemente adaptado á lingua armenia, con 36 letras correspondentes ás variacións fonéticas.

iníciase a tarefa de «ensinar, escribir e traducir»: Mesrop viaxa a Xeorxia e Albania, e envía discípulos a Edesa e Nisibis para continua­r estudando a lingua siria e traer manuscritos relixiosos e obras de escritores sirios, como Efraím, para traducilas ao armenio. Créanse escolas monásticas onde se forman es­tudantes e se traduce. As escolas fundábanse de xeito doado na Armenia persa, con katholikos e rei propios, pero na bizantina precísase autorización imperial; por iso, Mesrop diríxese a Melitene (421-422), onde deixa discípulos e continúa cara Cons­tantinopla, onde Teodosio II e o patriarca Atticus o autorizan a establecer escolas na Armenia bizantina; tamén leva consigo manuscritos.

a lingua falada alcanzara un alto grao de desenvolvemento, e as obras do s. V constitúen a idade de oro da literatura armenia. A Biblia, que se traduciu primeiro do sirio, volveu ser traducida do grego polo propio katholikos Sahak, Mesrop e discípulos; tamén traducen os libros necesarios para a liturxia, as obras dos Pais da Igrexa sirios e gregos, así como obras seculares tales como a Leda de Alexan­dro. A importancia desta intensa actividade non se limita a Armenia; hai obras cuxos orixinais só se coñecen a través destas traducións: por exemplo, a crónica de Eusebio. Incluso cando se conservaron manuscritos gregos ou sirios, a antigüidade e exactitude das traducións armenias ten sido útil para establecer a forma primitiva do texto. Finalmente, os xeorxianos empregaron para as súas propias traducións as ver­sións armenias.

a produción de obras orixinais desenvólvese á par coa labor de tradu­ción. As obras históricas remóntanse á an­tigüidade lendaria de Armenia e tamén proporcionan información sobre acontecementos acontecidos en países veciños, mentres que os tratados teolóxicos, como o de deo de Eznik (discípulo de Mesrop) fan fe da cultura teolóxica e filosófica dos sacerdotes armenios durante ese período.

Ruxila e as bandas hunas que controla atacan as dioceses de Dacia e Tracia. Teodosio II autoriza asentamentos en Tracia de ostrogodos panonios para defender a fronteira do Danubio.

os francos progresan en Gallia e saquean Augusta Treverorum, antiga capital da diocese.

en Britannia comeza a preeminencia de Salomon I (ficticio?).

en Roma, Petronio Máximo (futuro augustus) restaura por última vez (que conste) o teatro de Marcello.

Agostiño escribe enchiridion ad laurentium e de fide, spe, caritate.

Dharmarksema traduce o mahāparinirvāṇa sūtra ao chinés.

419

ano do consulado de Monaxius e Plinta.

os suevos de Hermerico son derrotados polos vándalos de Gunderico e quedan asediados in montibus Nerbasis (de localización imprecisa, nalgures en Callaecia).

xaneiro, 3: Honorio, mediante un rescriptus, ordena que Bonifacio I abandone Roma.

febreiro, 2: Jin Gongdi (33 anos) sucede a seu irmán Jin Andi, discapacitado, coma emperador da dinastía Jin. Andi é estrangulado por orde do señor da guerra Liu Yu.

febreiro, 8: Honorio convoca un sínodo en Ravenna que prohibe a entrada en Roma tanto a Bonifacio I como a Eulalius.

marzo, 3: Eulalius desobedece as ordes e entra en Roma para as celebracións da Pascua. É deposto o 3 de abril e perseguido polas tropas imperiais.

abril, 10: Bonifacio I entra en Roma e o 29 un sínodo, promovido por Ravenna, fai que Eulalius renuncie ás súas aspiracións. Bonifacio I é agora bispo indiscutido.

Constantinopla promulga unha lei na que se estipula pena capital para quen adestre aos bárbaros no arte da navegación.

en Hispania desbandada de priscilianistas.

Xerome, nunha das súas últimas cartas, en termos moi afectuosos, trasládalle a Agostiño e Alypius os saúdos de novas persoas chegadas a Xerusalem: Albina, Pinianus e Melania; Paula, unha moza sobre cuxa educación Xerome escribira unha longa carta á súa nai Laeta, recibirá de Melania a súa educación nos “camiños do señor.”

xullo, 2: nace en Ravenna o futuro Valentiniano III, fillo de Constancio e Gala Placidia.

417

Flavio Constancio

consulado de Honorio e Flavio Constancio.

xaneiro, 1: Gala Placidia é prometida por Honorio a Flavio Constancio contra os seus desexos. O xeral é nomeado patricius.

xaneiro, 27: Inocencio I resposta a cartas procedentes dos bispos de Africa; Pelaxio e Caelestius son excomungados.

Orosio refírese en historiarum adversus paganos libri VII, aos aspectos negativos do imperialismo romano e algúns positivos das incursións dos grupos bárbaros. Recoñece a misión da Roma eterna, porén. Ao contrario que Agostiño a súa obra reflicte certo optimismo. Orosio está orgulloso da súa romanidade, inda que para el un problema moi grave son as guerras entre os propios romanos.

Melania a nova e a súa familia chegan a Xerusalem. Fuxiran dos disturbios causados por Alarico, primeiro a Sicilia (onde morrera Rufinus) e logo a Africa. Primeiro aloxouse na ‘anastasis’, e colleulle tal lei que nunca deixaba a proximidade á cruz. É probable que os peregrinos e visitantes desbordaran a capacidade dos edificios de Xerusalem de non haber aloxamento e servizos específicos. Melania pode ter residido na rotunda en torno á anastasis, cuxa fundación fora planificada por Couasnon (s. iv) – quizás na planta superior das celas monásticas situadas ao norte.

as circunstancias do imperio occidental contribúen a que a riqueza flúa cada vez máis cara Palestina. A ameaza constante dos bárbaros fixo que moitas propiedades aristocráticas puideran caer nas súas mans. Por exemplo, Melania liquidou as súas propiedades no oeste ante a ameaza goda para evitar que caeran nas súas mans e ofreceunas á igrexa. Algunhas propiedades en Hispania, porén, non puideron ser vendidas.

marzo: morre Inocencio I (12) [no seu legado están o restablecemento de relacións con Antioquía, o celibato dos cregos e constituírse como xuíz de apelación ante outros bispos] e Zósimo (18) é elixido novo bispo de Roma.

marzo, 22: os bispos de Arelate obteñen de Roma o estatuto de primacía sobre o resto de bispos de Gallia.

Palladius convértese en bispo de Aspuna (Galatia).

os cánones do concilio de Elvira fan referencia a certas actitudes violentas de carácter relixioso en Hispania contra a comunidade xudía.

en Gallia non hai datos que indiquen ataques a sinagogas ou disturbios anti-xudeus.

verán e setembro, 21: Inocencio I absolve a Pelaxio e Caelestius e escribe aos bispos africanos explicando porque están dentro da ortodoxia. Setembro, 23: Agostiño le un sermón que declara o debate sobre o pelaxianismo pechado; a carta papal chega días máis tarde.

dítanse leis prexudiciais para os xudeus: prohibición de exercer cargos públicos, de ter servos cristiáns e circuncidalos –417– ou a exclusión da milicia –418 (C. Th. XVI, 8, 24)– coas que se tentaba evitar que exerceran calquera dominio sobre os cristiáns. Langmuir cree ver a influencia dos teólogos más radicais ante o problema xudeu e, en concreto, a do pensamento de Ambrosio, pero non podemos desligalas dos esforzos feitos por Honorio para obter axuda de Constantinopla, sobre todo tras o asasinato de Estilicón, que fora partidario da transixencia relixiosa.

outubro, 31 (a partir de): durante o seu viaxe de regreso a Gallia dende Roma Rutilio Namaciano ten tempo e oportuniade de visitar a amigos con villae próximas á costa italiana a pesar dos problemas na súa patria.

o senador pagán Rutilio Namaciano lamentábase de que a nación vencida oprimira entonces coas súas leis aos vencedores (victores que suos natio victia premit). Inda que é probable que esta queixa concreta fora dirixida contra o groso dos xudeus e cristiáns, entre os que non vía diferenza, ao comprobar a muda sufrida polos antigos costumes. Rutilio sentía verdadeira aversión cara os primeiros, a quen consideraba raza inmunda (debita genti). O seu caso é excepcional e, en xeral, os intelectuais pagáns foron defensores da tolerancia relixiosa e da convivencia pacífica de todos os credos para poder asegurar así a súa propia supervivencia.

novembro, 8: Paulino de Mediolanum non cede ante Roma na cuestión do pelaxianismo.

416

representación romántica de Wallia

consulado de Teodosio II e Palladius.

Avitus (morto en 440), presbítero de Bracara coma Orosio, escribe unha carta (dirixida ao bispo Balconio) para a súa congregación en Hispania. Conta que lles envía po e osos das reliquias recentemente descubertas, adquiridos secretamente dun presbítero local que as desenterrara. Acompaña ambas cousas coa súa tradución ao latín da narración de primeira man deste descubrimento ditada en grego (epistula luciani, que sobrevive como a única testemuña contemporánea do achádego). Avitus desexa que Estevo estea a carón do bispo e a xente de Bracara como “axuda e patrón” nos difíciles tempos da ocupación bárbara.

Avitus sería o primeiro hispano tradutor do que temos noticia certa e nome coñecido. Levaba anos fóra da casa: non tiña experiencia de primeira man da presenza bárbara en Hispania, os sufrimentos dos seus paisanos dos que fala son máis imaxinación súa que lembranzas. Tivo certo papel nas controversias do ano anterior ao reunir certas condicións: un occidental con coñecementos de grego, fixo de diplomático, tradutor e intérprete. Estaba en xogo un punto de vista latino no medio dunha igrexa gregofalante, e a diferenza lingüística empezaba a ser importante.

porén, a Bracara non chegaron nin Orosio nin o seu encargo. Orosio emprende viaxe a inicios de ano cara Africa e Agostiño, portando as novas do proceso a favor de Pelaxio. Logo tería embarcado para Hispania, pero durante unha parada en Menorca non puido continuar viaxe; a ruta debía estar cortada pola presenza bárbara.

o bispo Severus no seu conmonitorium (escrito entre 404 e 438) fala de dúas cidades en Menorca: Mago (Mahón) e Iamona (Ciudadela). Na segunda non había comunidade xudía (non eran moi ben recibidos) pero na primeira si. Theodorus era o pater partum da sinagoga, defensor civitatis e patrón da cidade. Gozaba de grande autoridade tanto entre xudeus coma cristiáns, era extremadamente rico e tiña tamén propiedades en Mallorca. Había outras personalidades significativas na comunidade xudía: Caecilianus, defensor civitatis e pater. Florinus, pater senior. Hectorius, de rango senatorial, que fora comes. Innocentius, irmán de Theodorus, dono de escravos e con amplos coñecementos culturais greco-latinos. A convivencia en Menorca entre cristiáns e xudíos era boa. A chegada de Orosio e as reliquias alteraríaa irremisiblemente.

incapaz de continuar viaxe Orosio volveu a Africa, deixando á comunidade cristián de Menorca as reliquias. Foron depositadas na igrexa de Mago. O padroado do santo empregárono contra a poboación xudía local que foi perseguida e a súa sinagoga foi destruída (construíuse unha igrexa no lugar); houbo unha conversión masiva: Theodorus, e o seu sobriño Galileus, entre outros moitos.

a datación dos acontecementos é imprecisa (neste ano ou ata 418). E estas persecucións e conversións forzadas son precedente das que tiveron lugar en Hispania baixo monarcas godos.

marzo, 1: edicto de Honorio onde se perdoan os delitos cometidos por cidadáns a causa da ameaza dos bárbaros.

o pelaxiano Xulián convértese en bispo de Eclanum (Campania).

Constancio negocia un tratado con Wallia por mediación de Euplutius. Os godos tiñan necesidade premente de provisións (provocada polo bloqueo ordenado polo xeral iliro). Gala Placidia é liberada despois de recibir 600.000 modii de trigo para o seu substento. Attalus fuxe pero é capturado por Constancio. É trasladado a Ravenna, torturado, humillado polas rúas de Roma nun triunfo conmemorando a Honorio e logo exiliado de por vida ás Lipari.

xuño 28 – xullo, 6: xogos en Constantinopla celebrando a caída de Attalus.

é moi cuestionable que o groso do continxente godo deixara Barcino e Tarraconensis; probablemente a tentativa de cruzar a Africa dende Gades sexa unha lenda sen fundamento. Evidentemente tentaron conseguir alimentos por si mesmos e igual houbo algún continxente que tentou a travesía pero o seu fracaso decidiría a Wallia a abandonar plans neste sentido. Tamén pesaría o precedente de Alarico, que tentara pasar a Sicilia.

a residencia de Ataúlfo e Wallia en Barcino confirma que Tarraconensis estivera anteriormente libre de presenza xermana. E a ocupación desta cidade debeu ser pacífica. Tampouco hai evidencia anterior de conflito entre os propios bárbaros entre si. A situación era abondosa como para asimilar a presenza de todos. As evidencias testemuñan que había comercio pacífico entre eles. A carencia goda era artificialmente creada pola autoridade imperial. Os vándalos aproveitáronse tamén ao pedir un prezo esaxerado aos godos xa que pedían un solidus por cada medida de trigo. Isto confirma que había boas colleitas e paz, por tanto. Isto antes de que Constancio logrou o seu tratado cos godos.

Wallia inicia campañas contra os vándalos silingos dirixidos por Fredebal en Baetica e case os extermina totalmente. Tamén loita contra os alanos baixo Addac, que morre loitando en Lusitania, reducindo tanto o seu número que os que sobreviven refúxianse con Gunderico, que comanda aos vándalos asdingos; este acepta a antiga dignidade do alano Respendial. Inda que algúns deben ter permanecido en Hispania, a maioría foi a Africa cos vándalos en 429. Posteriormente os reis vándalos nomeáronse rex wandalorum et alanorum.

é imposible determinar a secuencia ou localización destas loitas. De Hydacio pódese decidir que os alanos foron os primeiros obxectivos da ofensiva goda posto que eran máis poderosos que os vándalos ou os suevos e sería lóxico que quixeran lidar con eles primeiro. Porén, Hydacio consigna a derrota dos silingos en primeiro lugar.

último dos tres edictos publicados (o primeiro en 397) que Honorio publica referidos á prohibición de levar pantalóns, pelo longo e abrigos de pel ao estilo bárbaro dentro da cidade de Roma. A redacción do 416, especialmente, da a entender que esta moda era un furor entre a xente e que os edictos anteriores foran desatendidos.

Hypatio (chamado “a espada de Deus”) extermina os últimos pagáns de Bithynia.

decembro, 7: en Constantinopla son despedidos todos os oficiais do exército, empregados públicos e xuíces que non sexan cristiáns.

o Libro dos Reis (Xava) rexistra a erupción do Krakatoa.

Rutilius Claudius Namatianus inicia o ser viaxe dende Roma a Gallia, que será reflectido en de reditu suo.