 |
| Hispania á morte de Leovixildo |
ao presentar tantas lagoas, as fontes para os anos entre a morte de Teudis e de Atanaxildo teñen sido obxecto de todo tipo de interpretacións
especulativas. Para os que cren nun reino hispano-gótico que se remonta ao s.
v, este período representa unha fase de desintegración e rebelión contra a
autoridade do estado godo. Incluso aqueles que teñen menos certezas sobre a
dimensión do poder godo tenden a acercarse ao período en termos de actitudes
locais fronte á autoridade goda. Polo tanto, existe un número sorprendente de
hipóteses contraditorias, atribuíndo motivacións políticas, étnicas e/ou
relixiosas a godos, bizantinos, cidades ou aristocracias hispanas e trazando presuntas
relacións entre eles. A cuestión é que sabemos demasiado pouco para atrevernos
a facer algo semellante con algún grado de seguridade e, por iso, débese tentar
facer recaer nas fontes tan pouca forza probatoria como sexa posible.
cara ao final do período de Teudis podemos estar seguros da presenza
militar goda ao longo das rutas entre a Meseta e o estreito de Xibraltar porque sen tal o ataque a Ceuta non tería sido factible. Esta presenza probablemente
non era benvida nunha rexión cuxas elites tiñan sido independentes na práctica
dende os 460s ou os 470s. En efecto, un podería especular que a inestabilidade
súbita e severa que aflixiu á elite gobernante goda logo de finais dos 540s foi
provocada en parte polos retos que supuña dominar unha rexión que previamente
se situara fora da órbita goda. Máis certo é o feito de que a oposición das
cidades do sur, como Córdoba, exacerbou as tensións dentro da propia nobreza
goda. Teudis, Teudiselo e Axila irromperon nun sur hispano onde
non foron benvidos e onde resultaron totalmente incapaces de imporse coma unha
autoridade superior recoñecida. Isto supuxo que, independentemente das súas
intencións, convertéronse en un poder local máis entre os que xa había no
lugar, o mesmo destino que corresponderá aos socios bizantinos de Atanaxildo. A
presenza imperial resultou non ser máis aceptable para certas familias nobres de
Carthaginensis que a de Axila
resultou aos cidadáns de Córdoba – foi, despois de todo, a chegada dos
bizantinos que empurrou ao pai de Isidoro
a trasladar a familia á Baetica, onde
naceu.
o período de Atanaxildo é particularmente revelador das dificultades que
todos estes grupos tiñan para imporse no mapa político hispano. Non hai indicio
de que Atanaxildo algunha vez exercera o seu poder fóra do corredor entre Baetica e Toledo e quizás Zaragoza; e
incluso alí, as cidades de Sevilla e Córdoba obxectaron con puxanza a presenza
real. O tipo de colaboración urbana local precisa para que funcionara a
monarquía goda non existía en absoluto. Podemos estar certos disto porque
Sevilla, onde se localizará o inicio da revolta de Atanaxildo contra Axila, deixou
moi pronto de gardarlle lealdade. Non hai razón para crer que os cidadáns de
Sevilla e Córdoba traballaran concertadamente para oporse a Atanaxildo. Ben ao
contrario, semella que presenciamos a continuación de actividades bélicas
incoherentes entre cidades basicamente autónomas e sen tradición arraigada de
subordinación ao rei godo; e con escasa inclinación a “experimentar” o poder
godo. En efecto, é bastante posible que a hemorraxia de poder real godo baixo
Atanaxildo foi máis estendida do que evidencian as testemuñas de conflito no
sur peninsular. É dicir, o tipo de independencia que a maioría da Hispania sur e occidental gozara baixo Teodorico, Amalarico e Teudis pode ter sido agora a norma en Tarraconensis e Carthaginiensis, onde previamente a autoridade real tiña sido
forte.
esa posibilidade é, sendo prudentes, suxestionada polo acontecido ao morrer
Atanaxildo, cando, para exercer algún tipo de control sobre Hispania, o nobre narbonense Liuva tivo que nomear como correxente
ao seu irmán Leovixildo. Atanaxildo
morreu en Toledo, probablmente en 568, e as consecuencias do seu pasamento falan
da debilidade da súa autoridade. Durante cinco meses, segundo Isidoro, ninguén
reclamou o trono, un feito que ten provocado frecuentes expresións de perplexidade
por parte dos eruditos. Non é preciso, porque a obediencia ao título real godo
cadra ben coa mínima testemuña das fontes. Atanaxildo subiu ao trono como
rebelde e foi aceptado a medias e faute
de mieux. Durante o seu período, a autoridade da monarquía goda escoouse.
Máis que iso: Atanaxildo era tan feble que a monarquía goda fíxose irrelevante
para a propia nobreza goda, ata o punto que ninguén se molestou en asasinalo.
Cando finalmente morreu de seu, ningún nobre godo se preocupou de reclamar o
seu título real.
finalmente alguén o fixo, inda que ningún godo hispano. No seu lugar, un
home chamado Liuva foi proclamado rei en Narbona, alén dos Pirineos, en Gallia. Ninguén semella ter obxectado,
pero tampouco semella que os godos en Hispania
cispirenaica lle tiveran prestado moita atención. Noutras palabras, sentíronse
cómodos co xa habitual esquema político hispano, tan satisfeitos cunha
existencia local autónoma como os cidadáns de Sevilla e Córdoba, contra os que
loitara Atanaxildo en van. Ninguén cuestionou a pretensión de Liuva ao título
real, pero para que este título tivera substancia, era necesaria a forza. A
data da aclamación de Liuva non está clara, pero debeu ser en 567 ou 568. Ao
primeiro, non houbo indicios de que o novo rei tomara moito interese por Hispania e non hai probas de que a súa
autoridade fose aceptada alí excepto no sentido pasivo de que non foi
cuestionada. Moi ben puidera ser isto o que inspirara a grande novidade do
período de Liuva: a nomeamento dun co-rexente. Entre os visigodos só sabemos
dunha caso anterior de tal co-xefatura, o goberno conxunto de Teodorico II e o seu irmán máis novo Frederico nos 450s. Nese caso, porén,
Frederico era sen dúbida o subordinado do seu irmán maior, mentres tanto
Isidoro como Xoán de Biclaro deixan
claro que Liuva asociou a Leovixildo coma un igual. Que a Leovixildo se lle
asignaran de inmediato as provincias hispanas – regnum citerioris Hispaniae, en palabras de Xoán – suxestiona que a
principal preocupación de Liuva era facer realidade os dereitos da súa familia
a un trono valeiro de todo contido durante o período de Atanaxildo.
as consecuencias da proclamación de Leovixildo teñen sido tratadas a miúdo.
Inda que a cronoloxía completa do seu período non sempre é clara, a secuencia
de acontecementos é facilmente discernible e non é preciso debullala aquí en
exceso. Leovixildo casou coa viúva de Atanaxildo, Goiswintha, herdando por tanto calquera lealdade residual que quedara
cara o rei morto. Logo pasou a década dos 570s conquistando a península ibérica
cidade por cidade, ou ben fronte a autoridades locais ou, no extremo sur, dos
soldados bizantinos. En 569 ou 570 atacou e saqueou os territorios de Basti e Málaga. O ano seguinte,
conquistou a cidade de Asidona á guarnición bizantina que a ocupaba. O ano
despois, atendeu a Córdoba. Cando a morte de Liuva deixou a Leovixildo coma rei
único, rapidamente asociou aos fillos Hermenexildo
e Recaredo ao trono, pero continuou
coas súas conquistas ao tomar a rexión de Sabaria. En 573 ou 574 invadiu
Cantabria e ocupou a súa cidade principal, Amaia. Cara o oeste dende alí, en
575 ou 576, estivo preparado para invadir Callaecia
e atacar ao rei suevo Miro, a quen
reduciu á condición de tributario. Quizás ao ano seguinte Leovixildo tomou
Orospeda. Evidentemente para conmemorar estes éxitos senlleiros, Leovixildo
construíu unha nova cidade e chamouna Recopolis
en honor ao seu fillo máis novo. O seu fillo maior Hermenexildo, casado cunha
princesa franca e enviado a Sevilla para vixiar o sur, recentemente conquistado,
rebelouse contra o pai nun dos episodios máis discutidos da historia visigoda.
durante os anos seguintes Leovixildo non só emprendeu campañas exitosas contra
o fillo maior, senón que inda atopou tempo para moito máis: ocupou parte de
Euskadi e fundou alí outra cidade; enviou tropas á rexión en torno a Sagunto,
onde foi saqueado o mosteiro de Martiño; e desfíxose da monarquía sueva de Miro
e os seus efémeros sucesores Eborico
e Audeca. Cando Leovixildo morreu en
585 ou 586 foi pacificamente sucedido polo seu fillo máis novo Recaredo. Baixo este
a estabilidade da monarquía foi eficazmente consolidada coa conversión do reino
á ortodoxia no III Concilio de Toledo. Con este acto dramático de teatro
político, o bispado hispano-romano acordou, en efecto, subscribir a autoridade
do monarca. Alborecía unha nova era na historia política de tanto a monarquía
goda como da historia da propia Hispania,
un novo comezo posible só grazas á vigorosa violencia de Leovixildo e as súas
conquistas.
pódese, de querer, interpretar as súas campañas coma a supresión de actos
de rebelión xeneralizada dentro dun reino godo lexítimo. Esa é, despois de todo,
a posición adoptada por Xoán de Biclaro: “Leouegildus
... provinciam Gothorum, quae iam pro rebellione diuersorum
fuerat diminuta, mirabiliter ad
pristinos reuocat términos”. Xoán escribiu nun tempo no que o fillo de
Leovixildo, Recaredo, reinaba co consentimento da nobreza goda e dos bispos
peninsulares. Cando Isidoro escribiu Historia Gothorum, as bases
ideolóxicas da monarquía goda xa estaban inda máis elaboradas, e o propio Isidoro
foi o máximo expoñente desa ideoloxía. É natural que tanto el coma Xoán concibiran
as décadas anteriores a Leovixildo coma un período de desviación dunha norma de
hexemonía real goda. Pero os acontecementos que Xoán e Isidoro rexistran non
casan coas interpretacións que lles queren impor.
as propias palabras de Xoán deixan clara a ampla
diversidade da oposición a Leovixildo, que custou máis dunha década suprimir e
esixiu a conquista sistemática de máis de dous terzos da península. Leovixildo non
foi un rei atribulado que suprimía rebelións por todas partes. Máis ben, foi un
guerreiro astuto que se labrou un novo reino a partir dunha serie de cidades
desunidas e rexións que non tiñan grande costume de aceptar autoridade algunha
fóra do local. É a novidade da autoridade de Leovixildo o que explica as
dificultades que temos ao trazar unha continuidade institucional entre a
monarquía goda dos ss. v e vi e as institucións monárquicas que se describen na
lex Visigothorum do s. vii. Por moito que Leovixildo se retratara coma
restaurador dunha monarquía goda venerable, e por moito que Xoán e Isidoro o debuxaran
neses termos, os seus esforzos crearon algo novo porque introduciron a
monarquía goda como novidade na maior parte da península. Deste xeito, o seu
período pechou a fase inmediatamente posterior á romana na historia de Hispania.
tradución de xindiriz; non se inclúen notas.
