martes, 3 de noviembre de 2020

a incesante conversa de Agostinho

de Agostinho e do resto de bispos da tardoantigüidade esperábase que fosen seminatores Verbi, sementadores da Verba de Deus. el mesmo, durante o seus anos como bispo de Hipona (396-420) puido ter pronunciado máis de 6000 sermóns.

cando agora os lemos podemos estar certos de que nom son textos coidadosamente reeditados, como si faría Ambrosio, lémolo a el e as súas verbas, tal e como o oíron por primeira vez. os membros ricos das congregacións que visitaba pagaban expertos estenógrafos que rexistraron todo o que saía da súa boca.

de todo ese torrente de verbas probabelmente nom sobreviva máis dun 10%. os copistas medievais abreviaron moitos dos sermóns orixinais porque só lles interesaban certos fragmentos. buscaban a súa teoloxía, nom a súa Africa. a miúdo, moitos deses sermóns estaban alagados de cores locais e para monxes que vivían na Europa gótica séculos máis tarde sería realmente difícil comprender certas alusións que contiña aquel material. para eles a Africa de Agostinho, agora musulmá, sería e parecería infinitamente remota.

un francés, François Dolbeau, descubriu hai pouco unha serie de sermóns que están 'intactos',seguramente tal e como saíron da boca do sabio, copiados num mosteiro medieval de Maguncia. sermóns sem modificar, completos e cheos de detalles da vida daquel tempo.

unha das facetas máis interesantes que trasladan estes escritos é o eco da voz das congregacións que Agostinho visitaba, o populus que en cada ocasión tiña diante. aquelas reunións nunca se sabía como ían rematar. no curso do servizo cristián, o sermón antecedía ao drama supremo da eucaristía, xusto antes da procesión solemne na que os leigos levaban as súas ofrendas ata o altar.

nom había un púlpito elevado nim bancos que estableceran límites claros. e os congregados estaban de pé, podían moverse dun lado a outro ao seu antollo. probabelmente se apiñaban, se era un orador interesante, fronte á ábsida, en torno á parte lixeiramente máis elevada, para escoitalo. o orador tamén podía baixar ao medio da xente ou optar por quedarse na ábsida, lixeiramente elevado sobre eles.

Agostinho improvisaba bastante e nom sempre os seus 'diálogos coa multitude', como os teñen denominado, tiveron éxito. o 22 de xaneiro de 404 nunha basílica de Carthago con capacidade para 2000 persoas foi un dos días nos que houbo problemas. quixo baixar da ábsida ao altar para predicar desde alí pero algúns consideraron oportuno subirse ao borde da ábsida para escoitalo e velo mellor e a Agostinho nom lle gustou o xesto.

volveu á ábsida e gardou silencio en sinal de protesta e desgusto. quixo que entre el e a xente mediara unha distancia prudente e os que estaban no altar, no centro da basílica, protestaron. fixeron como se facía no circo ou na area. berráronlle, 'segue coa misa!'. o mesmo que dicir que xa nom querían escoitar o seu sermón.

ao día seguinte volveu predicar alí e reprendeu aos que o reprenderan a el o día anterior, pero tampouco o respectaron. as basílicas cristiás de Africa nom eran inmunes á democracia provisional dun populus tardorromano. a posibilidade de conflito sempre palpitaba. unha maioría de cidadáns pobres podían empurrar e mofarse do seu clero, podían protestar contra os ricos. coma se facía desde os bancos do teatro ou da arena.

neste contexto Agostinho improvisaba, adaptaba de xeito constante a súa voz ao ánimo que detectaba nos seus públicos, un sentir que podemos percibir detrás das súas verbas. imaxes e anécdotas cotiás. oímos só un lado dunha conversación incesante. pero tamén os sentimos a eles e a elas.

fragmento de Brown, Peter Through the Eye of a Needle (2012) - capítulo 21 - tradución e adaptación por @xindiriz

viernes, 19 de junio de 2020

o cronicón de Idácio e a súa difusión: manuscritos e edicións

seica existen cinco manuscritos que recollen o cronicón de Idácio de Chaves.

o primeiro é coñecido como manuscrito B (berolinensis phillipps), do IX, na Biblioteca Nacional de Berlín. está escrito en pergameo (21x30 cms). ademais contén as crónicas de Eusebio de Cesarea e Xerome e os fasti, atribuídos tamén a Idácio. contén algunhas correccións tanto no seu corpo como nas marxes. Theodorous Mommsen indica que dous escribas diferentes fixeran correccións na crónica.

a pesar das intervencións é considerado o manuscrito máis fiel ao texto orixinal e tamén o que ten máis credibilidade para os investigadores e especialistas en paleografía. Mommsen editou o texto a partir deste códice e utilizouna na súa monumenta germaniae historia.

o segundo é o manuscrito F (pseudo-Fredegarius), do VIII, na Biblioteca Nacional de París (23,5x13,8 cms).

outros dous, os manuscritos españois, pertencen ao mesmo grupo, os manuscritos H. son apenas dous epítomes, redactados mediante abreviaturas sobre o texto orixinal.

o manuscrito Hm, deriva dun outro perdido en Alcobaça, do XII, na Universidade de Madrid. o segundo é do XVI, redactado a partir doutro perdido en Osana, na Biblioteca Nacional de Madrid.

o último é o manuscrito M, probabelmente do XI ou XII, na Biblioteca Universitaria de Montpellier. contén a chronologia ab adamo usque ad conradi mortem, e o texto de Idácio comeza a usarse a partir das últimas liñas do folio 100.

estes manuscritos serviron de base para as diferentes edicións do texto da crónica a partir do XVII.

no XVII un serie inicial de edicións foi feita a partir de fragmentos do manuscrito F:

-H. Canisius, 1602
-J. Scaliger, 1606
-A. Schott, 1608

a partir do manuscrito B:
-L. Sanllorente de Cornue, 1615, en Roma
-P. Sandoval, 1615
-J. Sirmond, 1619, en París

a partir da versión de Sirmond:
-A. Duchesne, 1636
-maxima bibliotheca ueterum patrum, 1677
-J. Sáenz de Aguirre, 1694

no XVIII:
-M. Bouquet, 1738, en París
-E. Flórez, 1749, en Madrid

e tres traballos sobre o texto:
-T. Roncalli, 1787, en Padua
-A. Galland, 1788, en Venezia
-C. Roesler, 1798, en Tübingen

no XIX e inicio do XX:
-X. de Ram, en 1845, en Bruxelas
-J.P. Minge, na patrologie latine (que utiliza a A. Galland & X. Ram)
-V. de la Fuente, en 1783, en Madrid
-Th. Mommsen, en 1894, en Berlín

dúas traducións ao castelán:
-L. García del Corral, en 1886
-Marcelo Macías, de 1898 a 1909

-R. Grosse, en 1947.
-Alan Tranoy, en 1974, en París

Marcelo Macías e Pablo C. Díaz fan sendas enumeracións e críticas de edicións.

sobre Marcelo Macías, Díaz comenta que é un traballo parcial, que se refire apenas ás pasaxes que gardan relación coa Callaecia e os suevos, e apareceu no Boletín de la Comisión Provincial de Monumentos de Orense a finais do XX.

sobre Alan Tranoy, Díaz resalta que, a pesar de nom ter sido realizada unha crítica ao texto, a edición conta cun segundo volume de comentario histórico de grande valor.

sobre a edición de José Cardoso, de 1982, afirma que tamén carece de texto crítico, ademais de basearse no traballo de Tranoy.

Díaz apunta que houbo que esperar a 1993, para ter unha edición realmente crítica do texto, por man de Richard W. Burgess, inda que a tradución ao inglés é moi discutíbel.

con posterioridade aparecen dúas traducións ao galego por man de José Antonio López Silva e César Candelas Colodrón, as dúas en 2004; sendo a primeira destacábel tanto pola súa calidade como polo seu contido crítico.

@xindiriz
xindiriz@gmail.com
tomado de MEDEIROS GAZOTTI, DANILO que todos os suevos regressem a sua autoridade règia: a construçao de uma identidade monárquica sueva no durante o século V

sábado, 18 de mayo de 2019

779

Offa de Mercia
libro de benefactores de St. Albans
wikipedia.org
marzo: capitularia de Herstal, con varias estipulacións, 1/ imposto sobre a décima parte das propiedades, percibido pola igrexa; 2/ prohibición de ataques aos viaxeiros; 3/ establecemento de penas contra os ladróns e compensacións para os asasinatos; 4/ prohibición do comercio con escravos, con centro en Verdún (que continúa a pesar das instrucións do rei); 5/ establecemento dun sistema de axudas para os afectados polas secas; 6/ aparecen os missi dominici (un conde e un bispo que viaxan xuntos) para supervisar o cumprimento das ordes e estipulacións reais por todo o reino; 7/ establecemento de dúas asembleas anuais (marzo e outono), onde se poden apelar á xustiza do rei; 8/ creación e reorganización administrativa dos reinos de Italia e Aquitania, para os fillos máis novos de Carlos, Pipino e Luís.

maio: Carlos convoca un exército en Düren, cruza o Rhin en Wesel e derrota os saxóns nas proximidades de Bocholt, sendo capturados case todos os líderes excepto Widukindo. Carlos cruza o Weser, Oker e Ohre e os líderes locais xúranlle lealdade e entregan reféns. Widukindo refúxiase no norte e usa tácticas de guerrilla.

batalla de Bensington: Offa de Mercia derrota a Cynewulf de Wessex, toma Berkshire e probabelmente Londinium, e titúlase 'rei de toda Inglaterra'. Carlos escríbelle e noméao 'querido irmán', mais cando Offa rexeita un casamento entre os seus fillos, Carlos ameaza con impedir o comercio nos portos que el controla.

Aethelred I de Northumbria é deposto por Aelfwald, fillo de Oswulf, que toma o trono.

xuño, 12: De Zong sucede a Dai Zong, no trono Tang. Yang Yan, experto financeiro, é nomeado chanceler e suprime todos os impostos e obrigas especiais, introducindo o chamado 'sistema de dobre imposición', un imposto pola terra que todos os propietarios deben pagar, que difire segundo os ingresos e o distrito.

Trisong Detsen, rei de Tibet, decreta o budismo relixión oficial. o mestre hindú Padmasambhava funda o primeiro mosteiro budista tibetano en Samye, que se constrúe baseándose en modelos bengalíes.

lunes, 13 de mayo de 2019

778

Roncesvalles hoxe
www.fundacionjacobea.org
abril, 19: Carlos celebra a pascua en Chasseneuil, nas proximidades de Poitiers. apraza unha viaxe a Roma para bautizar os seus fillos e prepara unha expedición a Hispania, que agrupa francos, burgundios, bávaros, bretóns, lombardos e godos.

dous continxentes pasan os Pireneos, un polo leste e outro polo oeste. toman Pampilona e asedian Caesaraugusta.

Carlos recibe novas de renovados ataques saxóns ao mando de Widukindo, que regresa a Saxonia, probablemente apoiado por daneses e eslavos, destrúe Karlsburg e saquea Deutz (nas proximidades de Colonia), sendo incapaz de atravesar o Rhin. o continxente franco de Koblenz faino retroceder pero o saxón embóscaos e aniquílaos. outras forzas francas entran en acción e perseguen os saxóns ao longo do val do Lahn, derrotándoos finalmente nas proximidades de Leisa.

son destruídas moitas igrexas en territorio franco, incluso os bieitos de Fulda deben por a salvo as reliquias de Bonifacio, pasando o Rhön.

al-Arabi resístese a cumprir o pactado con Carlos e Caesaraugusta opón resistencia durante un mes.

Carlos xulga adecuado retirarse e regresar a Gallia.

agosto, 15: batalla de Roncesvalles: mentres o exército franco atravesa os pasos dos Pireneos, os vascos, atentos, atacan o continxente do conde da marca bretona Hroutlan, que morre no ataque. segundo Einhard, tamén morren Eggihard, senescal de Carlos e Anselmo, conde palatino. tamén participarían no ataque os fillos de al-Arabi, prisioneiro dos francos.

nace en Vienne o terceiro fillo de Carlos, Luís.

Eboracum, en Northumbria, alberga un dos maiores centros culturais de occidente, do que é nomeado director Alcuíno.

León IV rexeita unha incursión abbasi en Anatolia. un exército ao mando de Miguel Lachanodrakon, strategos do thema Thracesio, derrota os musulmáns na cidade de Germanikeia, en Cilicia. devasta a zona e fai prisioneiros, reubicados en Thracia.

rebelión en Cerdeña contra o poder musulmán.

Fergus II, rei de Dalriada, logo de depor a Aed.

Adarico e Sancho I, duques vascos.

Aethelred I de Northumbria ordena a execución de tres duques rebeldes, mais isto enfeblece inda máis a súa posición.

reorganización da administración de Aquitania: nove condes aquitanos son executados e substituídos por condes francos.

prohibición das ghildas no reino franco.

domingo, 24 de marzo de 2019

pobres e cidadáns a finais do IV no occidente romano

Ambroio
mosaico na 'basílica ambrosiana'
wikipedia
cando os bispos predicaban aos ricos para que realizasen doazóns aos pobres, nom se enfrontaban a un auditorio neutral que simplemente precisaba que o rescataran da súa inercia para servir unha causa nobre e respectábel. pola contra, os defensores da caridade cristiá viñan precedidos dun tradicional e moi prezado hábito de doazón, o cal, segundo se afirmaba, abrollaba dun amor fondamente enraizado. moitos dos cristiáns ricos que se aproximaban a escoitar os seus bispos estaban case xeneticamente predispostos a ser doantes, debido a unha tradición familiar transmitida ao longo de xeracións. pero, mesmamente, estaban predispostos a doar unicamente dunha maneira determinada. bispos como Ambrosio e Agostiño predicaban con insistencia para dominar e canalizar o desexo daquelas persoas nas que inda palpitaba a adrenalina do amor cívico. os seus esforzos foron a miúdo en balde.

para comprender as dificultades ás que se enfrontaban os bispos debemos realizar un considerábel esforzo de inmersión no imaxinario social. temos que entrar nun mundo no que os pobres carecían do marcado perfil social co que chegaron a contar en épocas posteriores. a división social fundamental nom era entre ricos e pobres, mais entre cidadáns e nom-cidadáns. os benfeitores das cidades doaban aos seus 'concidadáns', pero nunca aos pobres. algúns destes cidadáns quizás fosen pobres, pero a pobreza en si mesma nom lles daba dereito a nada. recibían diversións, gozaban de comodidades públicas (como as grandes termas) e, en moitas cidades, obtiñan cantidades considerábeis de comida. pero nom recibían todo aquilo porque fosen necesitados, senón porque eran membros dun grupo privilexiado: conformaban o populus ou a plebs da cidade. é de supor que constituían o vigoroso centro da comunidade urbana. amar a cidade implicaba, mesmamente, amar os seus cidadáns (e a ninguén máis) con 'un afecto sen par'.

permanecía o significado do dereito que asistía a un núcleo privilexiado de cidadáns. era unha herdanza decisiva que o pasado clásico legaba ás cidades do Baixo Imperio. nom perdera nada da súa importancia. nom se baseaba nun laxo sentimento de pertenza, senón que implicaba un dereito legal, celosamente preservado, dos cidadáns residentes.  sempre que a cidade recibía un beneficio importante (como unha partida de gran), os habitantes tiñan que presentarse para demostrar que había moito tempo que residían alí e que eran descendentes de cidadáns residentes, se querían tirar proveito do obsequio.

en épocas de cambio, ese núcleo de cidadáns loitaba por manter os dereitos que acompañaban a súa identidade civil. nom lles abondaba con ser cidadáns do Imperio romano; tamén querían que se lles recoñecese como cidadáns desa Roma en miniatura que era a súa cidade natal. alentados por ese privilexio, negábanse a ser confundidos coa masa anónima dos simples pobres. desexaban destacar, inda que só fose un pouco, por riba da gris pobreza dos indixentes das cidades, así como sobre o inmenso e anónimo mundo das zonas rurais que os rodeaban. recibir alimentos e diversión nom só era unha comodidade; tamén facía que se sentiran diferentes do resto. un amante da cidade tíñalles afecto, só a eles.

incluso nunha cidade pequena o grupo dos cidadáns nom coincidía con todos os seus habitantes.  sempre había forasteiros e pobres que nom eran cidadáns (a miúdo inmigrantes procedentes das zonas rurais) e que se mantiñan á marxe. visitar un teatro nalgunha cidade africana ou en calquera outra parte implicaba comprender cal era o lugar que lle correspondía a cada un nunha orde civil tradicional que nom cambiara ao longo dos séculos. os cidadáns sentábase xuntos. nalgunhas cidades estaban divididos en asociacións profesionais; cada asociación sentábase na súa propia ringleira de bancos marcados. se ben os pobres sen dereitos e os forasteiros nom quedaban excluídos, víanse obrigados a amorearse nas últimas filas, mentres que o populus se sentaba máis abaixo, próximo ao espectáculo e xunto aos bancos do concello e ao asento do benefactor de turno.

podemos apreciar máis claramente o funcionamento da severa lóxica do dereito cidadán na xigantesca cidade de Roma. alí, o populus (ou a plebs) tal vez supuxese menos da metade da poboación total, probabelmente uns douscentos mil habitantes nunha cidade de medio millón de persoas. a súa posición privilexiada debía ser moi patente. pois o que estaba en xogo en Roma era o acceso privilexiado á comida subministrada pola célebre annona civica, é dicir, a doazón de gran e demais produtos alimenticios reservados aos cidadáns de Roma.

nun mundo caracterizado polas flutuacións nas colleitas e o pavor ás fames, os privilexios cidadáns ou a súa ausencia eran cuestión de vida ou morte. gran parte da poboación de Roma era sumamente pobre. as escavacións de soterramentos masivos revelan os estragos causados entre eles polas enfermidades e a deficiente nutrición que padecían.  pero só os membros do populus Romanus tiñan dereito a acceder gratuitamente ao gran, así como a adquirir outros produtos alimenticios a prezos reducidos. en Roma, as racións dispoñíbeis grazas á annona nom abondaban para manter a unha familia enteira ao longo de todo un ano, pero si podían protexela da fame.

por moi pobres que fosen, incluso os máis necesitados entre o populus Romanus nom recibían a súa por ser mendigos, senón pola súa condición de cidadáns. como era de esperar, o pobo de Roma estaba moi aferrado aos seus privilexios. en épocas de fames, a plebs nom aforraba esforzos para colaborar co Senado na expulsión dos forasteiros da cidade, pois dese xeito aseguraban ter comida abondo para todos.

un emperador repartindo 'alimenta'
arco de Benevento
wikipedia
Roma era a súa cidade, e de ninguén máis. cando ían aos sitios nos que se distribuía a comida levaban consigo unha tésera de chumbo ou bronce (o equivalente a un documento de identidade ou a un pasaporte) para demostrar que eran membros da plebs frumentaria, é dicir, cidadáns con dereito a gran. estar inscrito no rexistro como destinatario da annona era un título que podía mencionarse con orgullo na propia lápida. pois en Roma e en moitas outras cidades do Baixo Imperio (inda que a unha escala menor), recibir unha doazón de alimento nom o convertía a un en mendigo, senón en cidadán.

en suma, o populus nom era pobre, nim desexaba que o trataran como tal. para un benefactor civil, pasar por alto ao populus e mostrarse xeneroso cos moitos miles de mendigos e inmigrantes que sobrevivían á marxe da cidade nom era un acto de caridade; era un desaire aos cidadáns. só os máis arrogantes podían ameazar con facer algo así. Amiano Marcelino escribiu sobre o senador Lampadio (prefecto urbano en 365) ao que describe como o típico aristócrata romano:

'un home que nom soportaba que nom se lle louvase por facer as cousas mellor que o resto, incluso cando se trataba de cuspir (...) cando Lampadio ofreceu uns xogos magníficos e mostrou gran xenerosidade, nom puido soportar as protestas groseiras da plebe que, con frecuencia, o apremaba para que fixera máis doazóns. entón, para demostrar que era dadivoso e desprezaba os plebeios, fixo vir desde o Vaticano a algúns necesitados e outorgoulles grandes riquezas'.

daquela o Vaticano inda nom se asociaba ao gran santuario cristián de Pedro. era un páramo, un cemiterio no que vivían os mendigos. o xesto caprichoso de Lampadio demostraba, sen indicio algún de sentido cristián, que en Roma a plebs e os pobres eran considerados grupos completamente diferentes.

debemos lembrar que durante o IV, e incluso posteriormente, esta antiga visión da comunidade estaba inda moi presente en numerosas rexións. continuara sen variacións xunto ás igrexas cristiás. retrospectivamente, a poboación cristiá a favor de estender a axuda en beneficio dos pobres tal vez dea a impresión de representar un arrebato de compaixón, que era novidade. pero tiña un lado escuro: borraba os límites tradicionais. presentar a pobreza como o único requisito para a xenerosidade dos ricos devalaba o estatus de miles de persoas que se consideraban, en primeiro lugar, cidadáns e só despois pobres. implicaba tratalos como parte do mesmo ambiente malsán de miseria ao que pertencían os mendigos, os vagabundos e os inmigrantes que atestaban as cidades. unha visión tan ampla e indiscriminada minaba o delicado equilibrio dos grupos institucionalizados (benfeitores, concelleiros e populus), dos que durante séculos dependera a vida das cidades do Imperio romano. o mundo tiña que cambiar considerabelmente -tal como fixo precisamente nestes séculos- para que a visión gris e universal dunha única división entre ricos e pobres substituíra, en toda Europa, á visión clásica da sociedade coma un panal de grupos civís.

cara 370, para moitas persoas (e nom só para os ricos), esta perspectiva producía arrepío. pasar dun modelo de sociedade a outro implicaba pasar da época da cidade clásica ao que recentemente se ten denominado 'Antigüidade postardorromana', na que a cidade perdía finalmente as rendas do imaxinario social. á preparación desta gran transición contribuíron as prédicas cristiás sobre os pobres, o novo papel que estes desempeñaban nas comunidades cristiás e a énfase cristiá na eficacia mística das doazóns piadosas ofrecidas tanto aos pobres como á Igrexa.


extracto de
Peter Brown, Through the Eye of a Needle (2012)
tradución e adaptación por xindiriz

jueves, 6 de diciembre de 2018

o tesouro de Alarico, unha lenda?

representación do soterramento de Alarico
no leito do río Busento
con parte dos seus tesouros
como escribiu Georges Duby, o tesouro dun soberano é a base do seu poder.

no verán de 410, logo de entrar en Roma e saqueala durante tres días, Alarico e as xentes que lideraba dirixíronse ao sur da 'bota' italiana para tratar de pasar a Africa. nom puido ser debido a azares mariñeiros e cando regresaban ao norte e estaban acampados en Cosenza morreu o lider godo. xa era outono.

un dos textos de Jordanes cóntanos que Alarico chegara a Calabria cun 'botín resultado das súas peripecias por toda Italia' (ibi ergo veniens Aralicus rex vesegothorum cum opibus totius Italiae quas in praeda diripuerat).

o certo é que Alarico xa participara na batalla de Frigidus en 394, que deixou a Teodosio I como único rexente do Imperio Romano. pouco despois desa batalla Alarico pasou a encabezar un 'exército' de godos que circulou constantemente por diversas partes do imperio, tanto na pars orientis como na pars occidentis.

paseáronse durante anos por Epiro, Illyricum, Tesalia, Atica, Peloponeso, Noricum, Pannonia e Italia. sitiaron Constantinopla, Atenas, Ravenna e finalmente tamén Roma. e como produto desas peripecias o tesouro que se foi acumulando debía ser inmenso.

e se nom o era os feitos convertéronse en lenda, perdura inda hoxe. seguindo as fontes literarias dispoñíbeis propoñemos aquí unha especie de itinerario e contabilidade do dito tesouro.

408, logo das batallas de Pollentia e Verona, onde Estilicón derrotou aos 'godos', estes pode que tiveran perdido algún carro con tesouros.

408, logo de sitiar Roma e das negociacións con Senado a cidade decide pagar:
- 5000 libras de ouro,
- 30000 libras de prata,
- 4000 vestidos de seda,
- 3000 peles tinguidas de púrpura,
- 3000 libras de pementa.

410, logo do terceiro sitio de Roma Alarico entra na cidade e lévase consigo inmensas riquezas produto do saqueo dos bens móbeis de moitas casas aristocráticas de Roma e tamén
- os tesouros do forum pacis, onde se depositaban moitos obxectos de valor de ouro e prata conseguidos logo das vitorias militares romanas; por exemplo o produto do saqueo do Templo de Xerusalem (o candelabro dos Sete Brazos, vasos sacros, a Arca da Alianza, a Mesa de Salomón, ...) tal e como aparece representado no arco de Tito.

410, Xordanes cóntanos que Alarico foi soterrado no leito do río Busento xunto con parte do tesouro acumulado ('Alaricum cun multis opibus obruunt')

414, Ataúlfo, novo líder godo casa en Narbona con Gala Placidia e como dote agasállaa con
- 50 mozos de gran beleza vestidos de seda con dúas bandeixas (missoria) cada un, unha con moedas de ouro e outra con pedras preciosas de valor incalculábel.

415, en Barcino Ataúlfo e os godos deben realizar pagamentos astronómicos para que os vándalos lles vendan racións de trigo para alimentarse eles e as súas familias.

507, Alarico II é derrotado e morto na batalla de Vouillé polos francos dirixidos por Clodoveo. o tesouro real, depositado en Tolosa, tamén e capturado e trasladado a Angouleme.

sen embargo, segundo Procopio, o tesouro estaba fragmentado e unha parte importante estaba a salvo en Caracasona. os francos sitian a cidade para capturalo pero Teodorico envía un exército para recuperalo e trasládao a Ravenna.

526, morre Teodorico e o seu sucesor Atanarico devolve o tesouro a Amalarico, fillo lexítimo de Alarico II. Amalarico reside en Narbona.

531, Childeberto I, rei franco, coa excusa de rescatar a súa irmá, casada con Amalarico e maltratada e vexada por el, ataca Narbona e Amalarico decide retirarse a Barcino. os francos apodéranse dunha nova parte do tesouro godo e lévano consigo na súa retirada a Gallia. no tesouro capturado por Childeberto había obxectos preciosos das igrexas:
- 60 cálices,
- 15 patenas,
- 20 cofres cheos de evanxeos e libros litúrxicos.

semella lóxico que outra parte do tesouro godo fose conservado por Teudis, sucesor de Amalarico e o acompañase durante o seu reinado.

durante un tempo Theudis e os seus sucesores como rex gothorum nom tiveron sede fixa ata que Toletum pasou a ocupar esa categoría. polo tanto o tesouro acompañaríaos e estaría en cidades como Hispalis, Emerita ou Corduba, onde sabe que residiron. ata chegar a Toletum, que foi capital a partir de Atanaxildo e Leovixildo.

584, a derrota dos suevos por parte de Leovixildo tamén debeu supor a captura do tesouro real suevo, que iría a engrosar o godo, en Toletum.

711, Musa ibn Nusayr conquista Toletum e captura tamén o tesouro godo. as fontes árabes contan que era inmenso e inda incluía os obxectos preciosos do forum pacis antes mencionados.

as fontes árabes tamén comunican que o botín foi trasladado a Damasco, capital do califato, onde se lle perde a pista e nunca se volve saber del.

FONTE PRINCIPAL: ARCE, Javier Alarico. la integración frustrada (365/370-410 aD), pp. 159-162

jueves, 18 de octubre de 2018

Vermudo III, último dunha dinastía

sinatura de Vermudo III
wikipedia
Vermudo III, alcumado 'o Mozo' foi rei de Callaecia entre 1028 e 1037. herdou o goberno con 11 anos de idade, sendo recoñecido como imperator in Gallecia. Coa súa morte dise que se extingue a dinastía dos reis.

infancia e minoría de idade

naceu entre o 26 de xaneiro e o 7 de agosto de 1017, fillo de Afonso V e a súa primeira muller Elvira Meendiz, filla do conde galego Menendo González. tiña unha irmá maior, Sancha.

cedo quedou orfo de nai (2 de decembro de 1022), casando o rei ao ano seguinte con Urraca Garcés, irmá de Sancho III o Maior, rei de Pampilona.

Vermudo tiña once anos cando foi coroado rei e a súa primeira aparición na documentación é o 15 de novembro de 2018 cando concede doazón á igrexa de Santiago e bispo Vistruario, padriño seu. Afonso V falecera o 7 de agosto ao asediar Viseu.

Urraca, madrastra do rei, faise cargo da súa tutela ao ser Vermudo menor de idade. algúns nobres aproveitan a suposta debilidade real para declararse en rebeldía e raíña retoma certas posesións concedidas por Afonso a nobres declarados agora en rebeldía, como Oveco Rudesíndiz, cuxos bens foron doados ao bispado de Lugo.

a viúva apoiouse no grupo nobiliario partidario de Sancho, o que desagradou aos condes casteláns que buscaron alianzas para contrarrestar a influencia crecente de Sancho e promoveron o casamento de García Sánchez, conde de Castela, con Sancha, irmá de Vermudo.

segundo o Romanz del Infant Garcia, en 1028, cando o castelán visitou León para celebrar os esponsais correspondentes foi asasinado pola familia Vela, en vinganza por unha afronta anterior do pai de García, o conde Sancho García. García fora acompañado dun poderoso séquito pero parece que cometeu o erro de querer visitar a princesa de incógnito e só, pola noite, ocasión que aproveitaron os Vela para matalo.

a man executora foi Rodrigo Vela, padriño do bautismo do asasinado. quizás todo foi un plan urdido por Sancho, que tamén perseguiu e matou aos Vela, quizás para calar bocas acusadoras. o conde castelán nom tiña descendencia e Sancho aproveitou para facer valer os seus dereitos sobre o condado de Castela. estaba casado con Muniadona, irmá do asasinado.

tamén fixo valer os seus dereitos sobre as terras comprendidas entre os ríos Cea e Valderaduey. desde 1028, no condado de Cea nom quedaban homes da casa condal e Ximena Fernández, nai de Sancho, era irmá do último conde e filla de Fernando Vermúdez, o anterior.

a partir de 1032 Sancho estendeu a súa influencia á propia Legio. Vermudo, inda menor, retiraríase de xeito pacífico a Callaecia, mentres Sancho se fixo cargo da zona leste do reino, ata Astorga, probabelmente para manter a orde nesa parte do reino a partir de 1033.

maioría de idade

en 1035, con dezasete anos de idade, Vermudo regresa a Legio para gobernar sen que se produza ningún incidente cos pamploneses nim represalias contra os nobres ou bispos que colaboraran con Sancho durante a súa minoría.

é probábel que existise un pacto entre os dous do que formaba parte o casamento de Vermudo e Ximena Sánchez, filla do de Pampilona, que se celebrou antes do 17 de febreiro de 1035, data na que xa aparecen como home e muller. tiveron un fillo, Afonso, que morreu aos poucos días de nacer.

Sancho morre en outubro de 1035 na Bureba e xa a mediados de 1037 decláranse hostilidades entre Fernando, fillo seu e novo conde de Castela e Vermudo, sen que se coñeza o motivo exacto que detonou o conflito. Martínez Díez apunta a que Fernando se negou a recoñecer a autoridade de Vermudo

Vermudo atacou a Fernando, que se retirou en espera da axuda de seu irmán García Sánchez III de Navarra. Vermudo cruzou o condado de Monzón e continuou cara Burgos, xa en Castela.

batalla de Tamarón

suposto cránio de Vermudo
JOSETXO MÍNGUEZ
el país
o enfrontamento decisivo tivo lugar na batalla de Tamarón, onde Vermudo encabezou persoalmente a primeira liña de carga de cabalería e foi mortalmente ferido, rodeado de inimigos. Callaecia pasa a súa irmá Sancha, coroada como raíña, e logo do seu casamento con Fernando, este será considerado 'rei consorte' de Callaecia.

sobre a propia batalla existen varias versións. as datas poderían ser o 30 de agosto, 1 ou 4 de setembro. tamén o emprazamento exacto é un dato en discusión (Tamarón, en Burgos, ou Támara de Campos, en Palencia)

as crónicas naxerense, silense, Chronicon mundi de Lucas de Tui, os anais toledanos, compostelás e casteláns 'segundos' sitúan o feito no val de Tamarón. segundo a 'crónica silense' e do 'tudense', Vermudo cruzou a fronteira con Castela ('a liña do Pisuerga, e na conca daquel río, no val do Tamarón, nun arroio ao leste de Castroxeriz enfrontáronse os leoneses co exército navarro castelán ...') e a batalla tivo lugar 'super vallem Tamaron', e Tamarón é o actual pobo de Burgos que se atopa no mencionado val que forma o arroio de Sambol.

Támara, que nunca foi chamada Tamarón, nom está en ningún val. é con de rebus hispaniae, de Ximénez de Rada, onde se crea a confusión, xa que este situaba a batalla onde o río Carrión, relativamente próximo á vila de Támara, Palencia.

na disputa pola Terra de Campos, os territorios entre o Cea e o Pisuerga, é onde se orixina o conflito. a zona fora incorporada por Sancho III a Castela e Vermudo quería recuperala.

Vermudo III supostamente morreu a mans de sete inimigos cando se adiantou ás súas tropas debido á velocidade do seu cabalo, 'Pelayuelo', na busca do conde castelán. a súa garda nom o puido protexer adecuadamente.

tamén se apunta a posibilidade de se se desprotexeu durante a batalla, como xa fixera su pai Afonso V en Viseu, que faleceu porque se quitou a armadura debido á calor, posibilitando que unha saeta lle atravesare mortalmente o peito.

sepultura

sepulcros de Afonso V e Vermudo III en León
V.G.O.
el país
existe controversia sobre a localización actual dos restos de Vermudo: o Panteón de Reis de Isidoro de León ou o Mosteiro da María a Real de Nájera.

en Isidoro consérvase un sepulcro de pedra cun epitafio latino: hic est conditus veremudus junior rex legionis filius adefonsis regis iste habebit guerram cum cognato suo rege magno fernando et interfectus est ab illo in tamara.

en Nájera consérvase tamén un sepulcro con estatua xacente, no que a tradición sostén que foi depositado Vermudo. segundo esta versión, despois da batalla de Tamarón, Fernando I, que nom desexaba humillar os seus novos súbditos, decidiu que Vermudo fose enterrado no reino de Pamplona, depositándose primeiro no mosteiro de Hilaria e logo no de María a Maior de Nájera, un dos principais panteóns dos reis de Navarra. no sepulcro aparece representada sobre a tampa a imaxe xacente do rei, vestido con coraza, cuberto cun manto, e cunha coroa real. está barbado e coas mans no peito, e aos pés do sepulcro aparece esculpida unha inscrición referida a el.

investigacións actuais sobre Vermudo

os forenses ditaminan que a causa da morte do rei foron múltiples feridas de lanza e estoques. unha lanza entroulle polo ollo dereito, rebentou a órbita ocular e arrancoulle o maxilar superior. ademais, una ducia de estoques atravesáronlle a parte inferior do tronco. o resultado foi a morte no acto ou, como moito, agonía por múltiples infeccións pouco despois. quizás o rei ergueu a celada do casco ou o quitou e por iso recibiu esa ferida tan importante na cara.

esta información figura nunha autopsia que realizou un equipo da Sociedade Española de Paleopatoloxía aos seus restos en 1997, asinada por María Encina Prada Marcos e Francisco Etxeberría Gabilondo.

segundo as crónicas o rei foi lanceado, aseteado e atravesado por espadas e puñais en máis de corenta ocasións. sen embargo, a autopsia reduce o número de feridas a 16.

Josetxo Mínguez, da Asociación Cultural Tamarón, e experto na batalla, lembra que o museo de Isidoro, onde se sitúa o panteón dos reis de León, requiriu a presenza de 24 expertos e forenses en 1997 para ordenar o 'batiburrillo' de ósos en que se convertera o cemiterio real. só tiveron 15 días de prazo para concluír os traballos.

en 1808 as tropas francesas usaron a cripta de Isidoro (os seus frescos son considerados a 'capela sixtina' do románico) para os cabalos. os sepulcros dos reis foron saqueados en busca das pezas de ouro que puideran conter e convertidos en pías para as monturas. 'os ósos foron amontoados nunha esquina e trasladados a outra igrexa en 1865, inda que logo regresaron ao panteón. nos traslados perdeuse moito material, sobre todo os ósos de menor tamaño', segundo María Encina Prada.

os expertos encaixaron os ósos existentes como se fose un puzle para recompor os corpos, mais sen saber a quen correspondía cada esqueleto. menos un. era novo, entre 1,70 e 1,74 mts, con feridas de guerra que cadraban perfectamente coas de Vermudo. 'é moi posíbel que o sexa mais nom podemos estar seguros 100% ata que nom se fagan probas de ADN, pero si é verdade que os resultados apuntan a que sexa Vermudo', indica Prada.

o informe detalla as feridas; entre elas un lanzazo de 23 milímetros na cadeira (post mortem), outro máis no mesmo lugar de 11 milímetros, unha incisión lonxitudinal de 17, un espadazo oblicuo na parte dianteira do fémur, outra na posterior, un corte de 10 milímetros na meixela que lle 'secciona o oso malar', e a ferida mortal, 'unha ferida inciso-punzante de 47 milímetros de lonxitude na cara interna da órbita dereita que deixa a súa impronta sobre o parietal e sobre o maxilar superior e rompe a parede'.

o corpo, a diferenza doutros, nom estaba momificado porque o falecemento produciuse baixo as altas temperaturas de agosto e 'os procesos naturais de putrefacción' aceleráronse a causa 'dos extensos focos de contusións e feridas graves que facilitaron a entrada de microorganismos patóxenos, favorecendo e acelerando a descomposición cadavérica'.

Mínguez lembra que Tamarón (30 habitantes no censo e 300 descendentes repartidos por todo o mundo) celebra cada ano unha representación da batalla en agosto, 'estamos moi orgullosos da nosa historia e é un xeito de xuntarnos todos cada ano'. os veciños desta localidade teñen recompilado toda a documentación existente sobre a batalla e atesouran documentos, excepto probas arqueolóxicas concretas da loita. o único que posúen a referencia a un lugar denominado 'Carrera del Rey', que supoñen recibe este topónimo pola batalla que perdeu Vermudo en solitario: foi cara a morte a todo galope.

os de Támara de Campos, Palencia, tamén reivindican o lugar da batalla final, mais os expertos, sen descartalo por completo, póñeno en dúbida.

e onde está verdadeiramente o rei? Mínguez di que nos dous sitios: 'o corpo en León, mais daquela os reis construían mausoleos en diversos lugares. era un símbolo de poder. o importante nom eran os osos, mais si o sepulcro real, representación da súa autoridade'. o antropólogo forense Etxebarría intervén: 'quizás Nájera teña algúns dos restos porque nalgún momento da historia se levou algo alí, xa que nom os atopamos todos'.

Raquel Jaén, directora técnica do Museo de Isidoro, teno claro: 'nom ten sentido que o enterrasen en Nájera. temos o epitafio en latín e o seu sepulcro. as crónicas din que súa irmá Sancha o trouxo a León logo de morto para que descansara xunto ao pai, Afonso V. e desde entón aí están os dous'.

Gloria Treviño, xestora do museo do mosteiro de María a Real de Nájera contradí esta teoría: 'a súa tumba estaba no antigo convento románico da vila. cando o edificio desapareceu, os corpos de todos os reis foron trasladados ao actual panteón. é un feito histórico'. Treviño lembra que entre 923 e 1076 Nájera foi capital do reino navarro e por iso era o lugar elixido para dar sepultura aos monarcas. cando se lle pregunta se contan con algún documento que demostre que Vermudo está na localidade rioxana, responde: 'si, un, a tumba de pedra co seu nome'. e insiste: 'cando algún leonés ven a Nájera e nos di que Vermudo está en León, contestamos que nom, pero ao vir aqui xa tivo a oportunidade de coñecer un pavillón real cos restos dos monarcas do reino de Nájera-Navarra'.

en 2006, fixéronse probas de ADN para intentar poñer orden no 'batiburrillo' de ósos en León pero inda nom hai resultados completos. 'iso si. Vermudo está en León porque o esqueleto da súa tumba mostraba feridas de guerra' di Jaén, ao que Treviño replica que está en Nájera porque 'sempre ten estado aquí e, quen se vai inventar unha tumba dun rei que nin sequera é deste reino?'.

BIBLIOGRAFÍA:
Martínez Ortega, Ricardo (2000). «Toponimia latina y textos latinos medievales de España». Medievalismo: Boletín de la Sociedad Española de Estudios Medievales (10).
Sánchez Candeira (1999). Rosa Montero Tejada (edición patrocinada por Fundación BBV, Fundación Ramón Areces, Caja Madrid Fundación), ed. Castilla y León en el siglo X, estudio del reinado de Fernando I. Madrid: Real Academia de la Historia.

FONTES XORNALÍSTICAS:
VICENTE G. OLAYA, 'Bermudo III, dos sepulcros para un único rey' & 'así murió Bermudo III, el último rey asturleonés' EL PAÍS