Sabaria, esquecida entre suevos e visigodos

localización da Sabaria en Hispania
la_Brújula_verde

hai territorios históricos que sobreviven. outros, pola contra, permanecen ocultos nunha caste de néboa mesta. Sabaria pertence a este segundo grupo. durante moito tempo, o seu nome apenas apareceu en referencias dispersas da historiografía tardoantiga, asociado de maneira confusa aos límites entre suevos e visigodos no NO peninsular. mais un recente estudo da historiadora e arqueóloga Rocío A. Fernández Ordás volve colocar este territorio no centro do debate histórico.

segundo a investigación publicada en Acciones populares. Contribuciones de derecho público y privado romano, Sabaria podería ter sido unha comunidade hispanorromana con identidade propia, formada por refuxiados procedentes de Panonnia, capaces de manter a súa autonomía política entre os ss V e VI, nun contexto de derrubamento da pars occidentis, ‘invasións bárbaras’ e transformación profunda da Península Ibérica.

unha migración desde o corazón do Danubio. a hipótese máis sorprendente do estudo é a orixe dos sabarienses. nom serían suevos nin visigodos, senón romanos procedentes de Savaria, identificada coa moderna Szombathely (actual Hungría). na Antigüidade tardía, Savaria fora unha importante urbe da provincia de Pannonia Prima e lugar de nacemento de Martiño de Tours, unha das figuras relixiosas máis influentes do cristianismo occidental.

a cidade sufriu unha sucesión de desastres devastadores. primeiro chegaron os ataques dos hunos arredor dos anos 441-445. despois, un terremoto no ano 455 terminou de destruíla. a partir dese momento, parte da súa poboación tería iniciado un longo movemento migratorio cara ao occidente do Imperio, rematando no noroeste da Hispania.

o interesante desta teoría é que os emigrantes nom chegarían como foederati, caso dos suevos ou visigodos, senón como incolae, é dicir, cidadáns romanos establecidos nun novo territorio conservando parte do seu status xurídico. isto implicaría que Sabaria nom sería un ‘reino bárbaro’ ao uso, senón unha especie de comunidade autónoma hispanorromana que mantivo estruturas políticas e administrativas herdadas de Roma.

onde estaba Sabaria?. a localización exacta segue xerando discusións. a maior parte das hipóteses sitúana nun espazo estratéxico entre os ríos Douro, Esla e Órbigo, nunha ampla área que abranguería territorios das actuais provincias de Zamora, León, Salamanca, Ourense, Lugo e incluso partes de Asturias e do norte de Portugal.

mapa da Panonnia romana
la_Brújula_Verde

o propio nome parece sobrevivir na toponimia. lugares como Sabarís, Sabariz, Sabarei, Sabariego ou Sabarís de Vigo poderían conservar a pegada daquela migración panonia. a permanencia destes topónimos ao longo dos séculos resulta especialmente significativa, porque moitas veces a memoria histórica desaparece antes ca os nomes do territorio.

tamén hai indicios relixiosos. a expansión do culto a Martiño de Tours no NO peninsular podería gardar relación cos emigrantes chegados desde Savaria, cidade natal do santo. nom sería casual, polo tanto, que o cristianismo galaico da Alta Idade Media mostrase unha forte presenza martiniana, especialmente vinculada ao mundo rural.

as fontes romanas mencionan ademais unha mansio chamada Sibarim ou Sebarium na vía que unía Asturica Augusta con Emerita Augusta. a súa identificación concreta continúa aberta. algúns autores propoñen Peñausende ou O Cubo de Tierra del Vino, mentres que Fernández Ordás apunta cara á chamada Torre de Sabre, un enclave defensivo situado entre cursos fluviais e coherente coa descrición de Isidoro de Sevilla, quen falaba dun lugar doado de defender.

outra hipótese interesante é a posíbel relación con Toro. algúns mapas antigos identificaban esta cidade como Sarabris, e o feito de que o bispado de Astorga reclamase posteriormente a súa dependencia eclesiástica podería apuntar a unha antiga conexión co territorio sabariense.

unha fronteira entre mundos. o século V foi unha época de descomposición política acelerada. o Imperio Romano de Occidente afundíase mentres diferentes pobos xermánicos ocupaban partes da Península. os suevos consolidáronse no NO; os visigodos expandíanse progresivamente; e Bizancio chegou incluso a controlar sectores do sur peninsular no VI.

neste escenario, Sabaria tería funcionado como un tampón entre suevos e visigodos. os ríos Órbigo, Esla e Douro actuaban como fronteiras naturais e administrativas xa desde época romana. a arqueoloxía atopou termini ou marcos de delimitación territorial nas súas ribeiras, relacionados con antigas unidades militares romanas como a Legio X Gemina ou a Cohors III Gallorum.

a importancia estratéxica desta rexión explícase tamén pola batalla do Órbigo no ano 456. aí enfrontáronse suevos e visigodos nun momento decisivo para o control do noroeste peninsular. aínda que os godos ocuparon Astorga, os suevos conservaron boa parte do territorio durante máis dun século. Sabaria podería ter contribuído a ese equilibrio precario funcionando como espazo intermedio entre ambas potencias.

as referencias ás fortificacións son igualmente reveladoras. as fontes apuntan á existencia de castella defendendo os pasos fluviais e protexendo comunicacións estratéxicas. isto suxire unha organización militar relativamente sofisticada, máis propia dunha comunidade estable ca dun simple grupo de refuxiados dispersos.

Leovixildo e o final da independencia. o destino de Sabaria cambiou definitivamente coa chegada ao poder de Leovixildo, quen impulsou unha política de expansión destinada a unificar toda Hispania baixo o dominio de Toletum.

no ano 573 lanzou unha campaña contra os territorios independentes do NO. as crónicas de Xoán de Biclaro e Isidoro de Sevilla mencionan explicitamente a conquista de Sabaria e a derrota dos sappos, identificados polos investigadores cos sabarienses. poucos anos despois, no 585, tamén desaparecería o reino suevo tras a súa incorporación ao estado visigodo.

con iso remataba a autonomía dunha comunidade que, segundo esta interpretación, lograra sobrevivir máis dun século entre dous grandes poderes políticos.

Hispania máis complexa. o interese do estudo nom reside unicamente en descubrir un territorio perdido. o realmente relevante é a imaxe da Hispania tardoantiga que ofrece. durante moito tempo simplificouse este período como un conflito entre ‘romanos decadentes’ e ‘pobos bárbaros invasores’. mais a realidade foi moito máis complexa.

Sabaria mostra a posibilidade de comunidades hispanorromanas capaces de reorganizarse, conservar estruturas administrativas propias e manter identidades diferenciadas mesmo despois do colapso imperial. a desaparición da autoridade imperial nom supuxo necesariamente unha ruptura inmediata, senón un proceso lento, desigual e cheo de adaptacións locais.

tamén obriga a reconsiderar o papel do NO peninsular, tradicionalmente visto como unha periferia. GZ, León e Zamora mudaron nun espazo de contacto entre culturas, exércitos e tradicións políticas diversas.

REFERENCIAS:

Fernández Ordás, Rocío A. (2025). “Los otros foederati: Sabaria como frontera hispana entre suevos y visigodos”. En Fernández de Buján, Antonio (dir.), Acciones populares. Contribuciones de derecho público y privado romano, vol. I, pp. 519-545.

Isidoro de Sevilla (2000). Historia de regibus Gothorum, Vandalorum et Suevorum. Edición e tradución de Cristóbal Rodríguez Alonso. León: Centro de Estudios e Investigación “San Isidoro”.

Juan de Bíclaro (1960). Crónica. Edición de Julio Campos Ruiz. Madrid: Consejo Superior de Investigaciones Científicas.

Collins, Roger (2004). La España visigoda, 409-711. Barcelona: Crítica (tradución ao castelán de Mercedes García Garmilla).

ávaros en Hispania

casco ávaro
Landesmuseum
Wüttemburg

os ávaros procedían das estepas asiáticas, sucesores dos hunos, e establecéronse no este de Europa a partir do VI. na península Ibérica nom había trazas deles ata que María Teresa Ximénez de Embún (Museo Arqueolóxico de Alicante) e o seu equipo comezaron a traballar no xacemento de Cabezo del Molino (Rojales, Alicante). nun alto de 31 metros sobre o nivel do mar, e adxacente ao río Segura, localizaron unha necrópole con 46 tumbas e 87 individuos no seu interior. cinco dos varóns poderían ser, case con total seguridade, xinetes ávaros, inda que este pobo en teoría nunca atravesara os Pireneos. que facían alí eses restos?

tardaron sete anos en atopar sentido a este enigma arqueolóxico (en colaboración coa Universidade Isabel I e o Instituto Max Planck - Jena, Alemaña). o primeiro que lles chamou a atención foi que a porcentaxe de nenos entre 6 e 14 anos na necrópole superaba con moito o habitual na época.

os inhumados compartían, ademais, dous riscos epixenéticos moi particulares: o moño occipital (unha protuberancia na parte traseira do cranio) e os tubérculos mentonianos (coñecidos como coviños no queixo). os esqueletos das mulleres soterradas confirman que eran persoas gráciles, sen demasiadas patoloxías e que nom superaban os 1,55 metros de altura, como correspondía a unha poboación local de orixe peninsular, pero que, logo do paso do mundo romano, xa se atopaba moi mesturada xeneticamente.

pero o que deixou estupefacta á arqueóloga foi descubrir que enterrados neste osario había dous tipos de homes: uns enormemente musculados e de 1,80 de altura (para identificalos, os arqueólogos bautizáronos con nomes de superheroes de Marvel) e outros cinco que nom alcanzaban o 1,65. a maioría deles parecían ter sufrido caídas importante evidenciadas por patoloxías relacionadas con fracturas de brazos, pernas e, sobre todo, clavículas. nada tiña sentido.

ata que Ximénez de Embún foi coñecedora da brutal caída do piloto de MotoGP Marc Márquez na que se fracturou a clavícula, 'exacto, eran xinetes!'. as análises xenéticas levadas a cabo no Instituto Max Planck nom deixaban dúbidas: tratábase de individuos procedentes das estepas asiáticas.

os ss VI e VII caracterizáronse por un fortísimo enfrontamento militar entre as tropas visigodas, que dominaban o centro peninsular, e os bizantinos, que se estableceran na costa mediterránea e que conformaron o que eles denominaban Spania. en 552 Atanaxildo solicitou a Xustiniano tropas para derrocar a Axila. a mediados do VI chegaron esas tropas e establecéronse nas actuais provincias de Alacante, Murcia e na Andalucía oriental. os bizantinos si estaban en contacto cos ávaros no este europeo, polo que os cadáveres dos xinetes das estepas atopados en Alacante podían pertencer a soldados recrutados ou a escravos levados polos bizantinos á península; 'inda nom o sabemos,' admite Ximénez de Embún.

a solución ao complexo enigma del Cabezo del Molino atopouse ao analizar o corpo dunha moza local e a súa filla de dous ano, xa que ambas contaban con evidencias dun mesmo patóxeno: a bacteria yersinia pestis, a temíbel peste de Xustiniano, que decimou a poboación de Europa a partir de 541. os expertos comprobaron entón que o resto dos individuos tamén poderían  ter morto por peste bubónica. estaban ante un cemiterio de apestados. por iso, había enterrados máis nenos, menos resistentes á bacteria.

se este foi un cemiterio aberto ex professo para enterrar ao finados pola peste, agora, di Ximénez de Embún, falta atopar o do resto da poboación; 'niso estamos,' afirma. 

REFERENCIA: VICENTE G. OLAYA 'halladas las tumbas de cinco jinetes ávaros'. EL_PAÍS, 12mai2026

nom foron os bárbaros

o limes en torno a Saalburg
www.saalburgmuseum.de

a caída do Imperio romano de Occidente foi durante séculos interpretada como unha ruptura violenta provocada por invasións externas, as coñecidas hordas bárbaras. porén, a investigación xenética máis recente está a reformular profundamente esta narrativa. un estudo publicado na revista Nature ofrece unha visión moito máis matizada: lonxe de ser unha substitución abrupta de pobos, o que se produciu foi un proceso progresivo de mestura humana que xa estaba en marcha antes do colapso político de Roma.

durante séculos, o límite norte do Imperio —o limes— foi unha zona de contacto constante. alí convivían cidadáns romanos, soldados, escravos e pobos locais de orixe xermánica. ata agora, a hipótese dominante suxería que estes grupos vivían relativamente separados, con escasa mestura xenética.

o equipo liderado por Joachim Burger (Universidade Johannes Gutenberg, Maguncia) analizou centos de restos humanos procedentes de cemiterios situados na antiga fronteira romana. a través de técnicas combinadas —xenómica, análise isotópica, estudo osteolóxico e contexto arqueolóxico— lograron identificar dous grandes grupos diferenciados.

un de ascendencia norteuropea, probablemente vinculado a comunidades rurais e agrícolas, que practicaban certa endogamia; e outro máis diverso, asociado a núcleos urbanos, vilas romanas e instalacións militares, que reflectía a ampla diversidade do Imperio, desde Britania ata os Balcáns. este segundo grupo era, en termos actuais, unha sociedade globalizada: Roma funcionaba como un sistema integrador que favorecía a mobilidade e a diversidade.

o punto de inflexión sitúase arredor do ano 470 dC, cando as estruturas políticas e administrativas romanas comezan a esfarelarse. sen o soporte da lex romana e das institucións imperiais, as barreiras sociais e legais que separaban estes grupos desapareceron.

é neste momento cando a evidencia xenética mostra un cambio radical: as poboacións comezan a mesturarse de maneira intensa. segundo Burger, desde o principio, comezaron a mesturarse. foi un proceso lento e marxinal, senón rápido e xeneralizado.

os datos dun cemiterio en Altheim (Baviera) son especialmente reveladores. ao longo dun período de aproximadamente 150 anos: máis do 75% dos individuos presentan ascendencia do norte de Europa, pero combinada con compoñentes xenéticos do centro de Italia (16%), dos Balcáns (20%) e mesmo de Britania (9%).

este patrón encaixa coa idea dunha substitución poboacional por invasións masivas. pola contra, apunta a unha integración progresiva de grupos que xa convivían no territorio.

outro dos achados máis significativos é a ausencia de pegada xenética clara asociada a pobos como os francos, tradicionalmente considerados protagonistas da caída de Roma, o que cuestiona directamente a narrativa clásica das invasións.

segundo Jens Blöcher, os grupos do norte de Europa xa levaban séculos desprazándose cara ao sur en pequenas unidades. estes grupos nom só convivían co sistema romano, senón que adoptaban progresivamente os seus costumes.

a separación entre comunidades —especialmente no ámbito rural— podería estar relacionada con políticas administrativas romanas. tal e como sinala Leonardo Vallini, Roma asignaba terras a grupos migrantes baixo condicións específicas, incluíndo restricións matrimoniais. isto permitía controlar a integración e manter a orde social.

cando estas estruturas desaparecen, tamén o fan as restricións. o resultado é unha mestura social e xenética que redefine completamente a poboación europea.

máis alá da composición xenética, o estudo ofrece unha xanela detallada ás condicións de vida da época. a esperanza de vida era baixa en comparación cos estándares actuais: para os homes, aproximadamente 43 anos; e para as mulleres, arredor de 40 anos.

a mortalidade infantil era elevada, aínda que inferior á de séculos posteriores. curiosamente, morrían máis nenos que nenas nos primeiros anos de vida, pero esta tendencia invertíase na idade adulta, probablemente debido aos riscos asociados ao parto.

a análise xenética tamén permitiu reconstruír relacións familiares completas, identificando irmáns, pais e fillos dentro dos cemiterios. isto revela estruturas familiares estables e organizadas.

un dos aspectos máis interesantes é que, malia as diferenzas de orixe, os distintos grupos compartían xa un marco cultural común antes da caída do Imperio. a vida baixo o sistema romano xerara conexións profundas que sobreviviron ao seu colapso político.

neste proceso, o cristianismo xogou probablemente un papel clave. a estrutura familiar observada nos restos da Alta Idade Media reflicte patróns propios da Antigüidade tardía romana, xa fortemente influída por esta relixión.

a continuidade cultural contrasta coa idea dunha ruptura civilizatoria. en realidade, moitos elementos da sociedade romana persistiron e transformáronse, dando lugar á Europa medieval.

este tipo de estudos obriga a revisar conceptos profundamente arraigados. a historia da caída de Roma xa nom pode entenderse como un episodio de destrución causado por invasores externos. máis ben, aparece como un proceso complexo de transformación interna, onde factores sociais, políticos e demográficos interactúan.

a xenética está a converterse nunha ferramenta fundamental para a historiografía. permite ir máis alá das fontes escritas —a miúdo parciais ou ideolóxicas— e reconstruír a realidade biolóxica das poboacións.

o caso da caída do Imperio romano ten resonancias claras no mundo actual. mostra como as sociedades son sistemas dinámicos, onde a mobilidade, a mestura e a adaptación son constantes históricas, nom excepcións.

a idea de culturas “puras” ou illadas queda desmentida pola evidencia científica. Europa, xa desde a Alta Idade Media, era un espazo profundamente mestizo.

isto nom implica negar os conflitos ou as tensións, pero si contextualizalos dentro dun proceso máis amplo de interacción humana.

REFERENCIAS: Burger, J. et al. (2026). Post-Roman genetic admixture along the northern frontier of the former Roman Empire. Nature

a tumba de Ricimer

situación da tumba US 4078
en contexto
Mausoleo de Augusto

1. o enterramento no Mausoleo de Augusto

durante unha escavación arqueolóxica no Mausoleo de Augusto en Roma (2007-2011), descubriuse a tumba dun individuo (US 4078), datada na segunda metade do VdC, situada baixo o pavimento de travertino do monumento. este feito suxire que foi enterrado despois da decadencia do uso orixinal do mausoleo, nun contexto de emerxencia e reutilización.

a localización e tratamento singular do corpo (probable inhumación secundaria) apuntan a que se trataba dun personaxe de alto rango, o que abre a porta á identificación dun individuo singular con conexións militares e familiares relevantes no marco do Imperio romano tardío.

2. liñaxe materna e os contactos militares

a análise xenética revelou que este individuo levaba o haplogrupo materno MtDNA H2a1, de orixe na estepa/ Cáucaso do Calcolítico e posteriormente expandido por Europa Central, Escandinavia e o Mediterráneo occidental.

a presenza deste haplogrupo en Roma e en Xirona (Pla de l’Horta) vincúlao á chegada de poboacións orientais durante o Imperio para o desenvolvemento urbano e militar.

o contacto coa expedición de Ataúlfo en 414, e a instalación de godos en Callaecia, permite hipotetizar que esa liñaxe feminina foi integrada polos visigodos, posiblemente mediante alianzas matrimoniais. este é un contexto clave para entender a ascendencia mixta e a mobilidade das elites militares do baixo Imperio.

Sidonio Apolinar, no seu panexírico, fai referencia indirecta aos pais de Flavio Ricimer: un pai suevo e unha nai goda. e escríbeos como resultado dunha alianza entre os suevos da Callaecia e os godos de Wallia, nun contexto de loitas fronteirizas e campañas militares contra vándalos e alanos.

situación dos topónimos mencionados
e dalgúns outros

3. a orixe sueva e o pai galaico

a identificación dun pai suevo galaico vese reforzada pola toponimia galaico-portuguesa, que conserva nomes derivados de Ataúlfo (Adaufe, Adaúlfe). a densidade destes topónimos arredor de Braga e Lugo indica a presenza organizada dos suevos en fortalezas e vici na Callaecia. a coexistencia e irmanamento físico cos godos maniféstase en lugares como Godón e Suevos (Mazaricos), ou Romáo e Valia (Arcos de Valdevez).

ademais, a relación cos francos está testemuñada por topónimos como Francos (A Baña), que comparte espazo con Suevos e cunha fortaleza visible tras a deforestación.

desde unha perspectiva xenética, o pai de Ricimero podería pertencer ao haplogrupo I2a (I-CTS616), común entre os Hermunduri e os lombardos, e presente nos campos de batalla e necrópoles do Elba e Europa Central. esta evidencia subliña unha orixe xermánica no marco das tribos migrantes integradas na estrutura militar e territorial do Imperio.

4. nacemento de Ricimero e o seu legado militar

o conflito entre vándalos e suevos en 419, documentado por Hidacio, situouse na serra do Gerês, preto de lugares como Requiás e Guntumil, que evocan os nomes dos reis vándalos e suevos.

a presenza dunha liñaxe feminina H2a1 en Pandoses (Portugal), preto desta rexión, apunta a que o individuo enterrado en Roma puido nacer nesta contorna e morrer en torno aos 52 anos.

o nome Ricimer ten orixe xermánica e xa era usado por militares francos no exército romano, como Richomer (comes domesticorum de Graciano) ou Flavio Merobaudes. a conexión co nome reflicte unha continuación simbólica do seu legado militar.

Flavio Ricimer, que chegou a ser magister militum e gobernante de facto da pars occidentis, parece ser a culminación dunha liñaxe sueva-goda-franca integrada na estrutura do exército e do poder romano.

conclusión

a figura de Flavio Ricimero, reinterpretada á luz dos descubrimentos arqueoxenéticos e da toponimia galaica, aparece como herdeiro dunha tradición guerreira e diplomática das elites xermánicas integradas en Roma.

o seu nacemento no noroeste peninsular, a combinación de liñaxes goda e sueva, e a proxección romana do seu nome e carreira militar, confirman unha mobilidade e mestizaxe que caracterizou o final do Imperio.

a súa tumba fronte ao Mausoleo de Augusto sela, de xeito simbólico, a transición entre a Roma clásica e o poder militar dos novos tempos.

un resumo do artigo académico 'The Tomb of Flavius Ricimer and the History of Gallaecian Suebi and Goths', de Marc-Olivier Rendu

Roma, 400 aD

fonte: 'Quora' - Roma no 400 aD?

cando a inicios de ano Honorio e Estilicón chegan a Roma, ninguén lembraba xa que os emperadores tiveran residido a cotío na capital. ao longo máis dun século, pasaran os seus días en cidades situadas máis próximas á fronteira norte, onde as lexións defendían a liña que, a xuízo dos romanos, separaba civilización e barbarie.

Roma, inda así, seguía sendo un símbolo poderoso do imperio. residían na cidade unhas 700.000 persoas, que gozaban das comodidades dunha urbe clásica deseñada a escala imperial. un inventario afirmaba que contaba con 28 bibliotecas, 19 acuedutos, 2 circos, 37 portas, 423 barrios, 46602 bloques de vivendas, 1790 casas grandes, 290 hórreos, 856 baños públicos, 1352 cisternas, 254 panadarías, 46 bordeis e 144 latrinas públicas. se mire por onde se mire, Roma era un lugar extraordinario.

a visita de Honorio puxo en marcha unha secuencia de rituais civís organizados con esmero e concibidos para asegurar á cidade un lugar preeminente dentro do imperio e, ao mesmo tempo, garantir a dito imperio o seu lugar entre os principados do mundo. o pobo, na súa condición de orgulloso representante da tradición imperial, gozaba xulgando esta clase de cerimonia.

unha gran procesión imperial abriuse paso ata o foro. era alí onde Catón, Graco, Cicerón ou César cimentaran a súa fortuna política. os fantasmas da historia eran compañeiros ben recibidos cando a multitude se amasou aquel día para oír un discurso de eloxio ao cónsul Estilicón, no cumio do seu poder. a súa impoñente presenza era unha afirmación de que a paz e a orden tiñan regresado ao imperio. a confianza da que facía gala resultaba tranquilizadora. tan só unha xeración antes, en 378 aD, as lexións sufriran en Adrianópole unha terrible derrota. desde entón, o mundo semellaba cambalearse. os godos irromperon en masa no imperio formando unha mestura inescrutábel de aliados e inimigos. a morte de Teodosio I en 395 aD revelou que as metades occidental e oriental do imperio se distanciaran tan silenciosa e consecuentemente como a deriva dos continentes. as loitas internas puxeran en perigo as provincias africanas e a subministración de alimentos. pero, polo momento, o cónsul calmara as augas e restaurara "o equilibro do mundo".

o poeta que falaba en honra do cónsul chamábase Claudiano. nado en Exipto e gregofalante, tíñase convertido nun dos últimos xigantes auténticos do verso latino clásico. as súas verbas denotan o sincero asombro que inspiraba a capital nun visitante. Roma era a cidade que "aflorou de orixes humildes, estendeuse ata ambos polos e desde un pequeno lugar ampliou o seu poder ata lindar coa luz do sol", era a "nai das armas e a lei", tiña "librado mil batallas" e "acrecentado a súa influencia na Terra". só Roma "acollía aos conquistados no seu seo e, igual que unha nai, e nom unha emperatriz, protexía a raza humana cun nome común e convidaba a quen antes derrotara a compartir a súa cidadanía".

nom se trataba de sofisticación poética. en tempo de Claudiano podían atoparse romanos orgullosos en Sirya e Hispania, nas areas do alto Exipto ou nas fronteiras xeadas do norte de Britannia. poucos imperios na historia teñen conseguido a envergadura xeográfica ou as capacidades integradoras do territorio autónomo romano. ningún ten combinado dimensións e unidade como os romanos, por nom falar da súa lonxevidade. ningún imperio ten podido rememorar tantos séculos de grandeza ininterrompida, presente en calquera lugar do foro onde un pousara os ollos.

durante case un milenio, os romanos tiñan marcado os seus anos co nome dos cónsules; de aí que o de Estilicón "se inscribira nos anais do ceo". en agradecemento a esta honra inmortal, esperábase que o cónsul entretivera a xente cun estilo romano tradicional, é dicir, con xogos caros e sanguinarios.

grazas ao discurso de Claudiano sabemos que ao pobo se lle ofrecía unha colección de animais exóticos digna dun imperio con pretensións globáis. traíanse porcos bravos e osos do norte e leopardos e leóns de Africa. de India chegaban caninos de elefantes mais nom os propios elefantes. Claudiano imaxina os barcos navegando mares e ríos co seu cargamento salvaxe, tan salvaxe que ata os mariñeiros estaban aterrados coa idea de compartir embarcación cun león africano.

chegado o momento, a "gloria dos bosques" e "as marabillas do sur" serían xustamente masacradas. a matanza das bestas máis feroces da natureza nos confíns do circo era unha incisiva manifestación do dominio de Roma sobre a Terra e todas as súas criaturas. tales espectáculos sanguentos eran dunha familiariadade reconfortante e vinculaban os habitantes actuais de Roma coas innumerábeis xeracións que construíran e mantiveran o Imperio.

o discurso de Claudiano compraceu os seus oíntes. o Senado votou a favor de honralo cunha estatua.

REFERENCIAS:

HARPER, Kyle The Fate of Rome. Climate, Disease, and the End of an Empire (Princeton UP, 2017); pp. 15-17.

para a cerimonia que rodeou esta visita e outras semellantes: McCormick 1986, pp 123-124

sobre a poboación de Roma na Antigüidade tardía: Van Dam, 2010; ensaios de Harris, 1999b; Sirks, 1991; Durliat, 1990.

o inventario consérvase en curiosum & notitia (editados en Nordh, 1949), documento máis próximos a un panfleto dunha cámara de comercio que dun censo rigoroso: Arce, 1999; Reynolds, 1996, pp. 209-250; Hermansen, 1978.

sobre Claudiano: Ware, 2012; Cameron, 1970; Mulligan, 2007.

tradución e deturpación por @xindiriz

(algunhas) batallas do século V aD

Campus Mauriacus
posíbel representación

401 Timavus

403 Verona

403 Pollentia

406 Faesulae

406 Mogontiacum

407 Germania Prima

407 Borbetomagus

410 Roma

411 Arelate

413 Ocriculum

425 Arelate

428 Vicus Helenae

430 Arelate

430 Hippo Regius

432 Ariminum

435 Arelate

436-439 Narbo Martius

438 Singilis Flumen

439 Tolosa

439 Guoloph

447 Utus Flumen

451 Avarayr

451 Campus Mauriacus

452 Aquileia

454 Nedao

455 Aylesford

456 Agrigentum

456 Corsica

456 Urbicus Flumen

456 Placentia

466 Wippedesfleot

468 Bassianae

468 Hermaeum Promontorium

468 Cabo Bon

469 Vicus Dolensis

471 Rhodanus Flumen

472 Roma

484 Herat

485 Mecredesburne

486 Noviodunum

489 Isonzo

490 Ravenna

492 Cotyaeum

496 Tolbiac

500 Mons Badonicus

a incesante conversa de Agostinho

de Agostinho e do resto de bispos da tardoantigüidade esperábase que fosen seminatores Verbi, sementadores da Verba de Deus. el mesmo, durante o seus anos como bispo de Hipona (396-420) puido ter pronunciado máis de 6000 sermóns.

cando agora os lemos podemos estar certos de que nom son textos coidadosamente reeditados, como si faría Ambrosio, lémolo a el e as súas verbas, tal e como o oíron por primeira vez. os membros ricos das congregacións que visitaba pagaban expertos estenógrafos que rexistraron todo o que saía da súa boca.

de todo ese torrente de verbas probabelmente nom sobreviva máis dun 10%. os copistas medievais abreviaron moitos dos sermóns orixinais porque só lles interesaban certos fragmentos. buscaban a súa teoloxía, nom a súa Africa. a miúdo, moitos deses sermóns estaban alagados de cores locais e para monxes que vivían na Europa gótica séculos máis tarde sería realmente difícil comprender certas alusións que contiña aquel material. para eles a Africa de Agostinho, agora musulmá, sería e parecería infinitamente remota.

un francés, François Dolbeau, descubriu hai pouco unha serie de sermóns que están 'intactos',seguramente tal e como saíron da boca do sabio, copiados num mosteiro medieval de Maguncia. sermóns sem modificar, completos e cheos de detalles da vida daquel tempo.

unha das facetas máis interesantes que trasladan estes escritos é o eco da voz das congregacións que Agostinho visitaba, o populus que en cada ocasión tiña diante. aquelas reunións nunca se sabía como ían rematar. no curso do servizo cristián, o sermón antecedía ao drama supremo da eucaristía, xusto antes da procesión solemne na que os leigos levaban as súas ofrendas ata o altar.

nom había un púlpito elevado nim bancos que estableceran límites claros. e os congregados estaban de pé, podían moverse dun lado a outro ao seu antollo. probabelmente se apiñaban, se era un orador interesante, fronte á ábsida, en torno á parte lixeiramente máis elevada, para escoitalo. o orador tamén podía baixar ao medio da xente ou optar por quedarse na ábsida, lixeiramente elevado sobre eles.

Agostinho improvisaba bastante e nom sempre os seus 'diálogos coa multitude', como os teñen denominado, tiveron éxito. o 22 de xaneiro de 404 nunha basílica de Carthago con capacidade para 2000 persoas foi un dos días nos que houbo problemas. quixo baixar da ábsida ao altar para predicar desde alí pero algúns consideraron oportuno subirse ao borde da ábsida para escoitalo e velo mellor e a Agostinho nom lle gustou o xesto.

volveu á ábsida e gardou silencio en sinal de protesta e desgusto. quixo que entre el e a xente mediara unha distancia prudente e os que estaban no altar, no centro da basílica, protestaron. fixeron como se facía no circo ou na area. berráronlle, 'segue coa misa!'. o mesmo que dicir que xa nom querían escoitar o seu sermón.

ao día seguinte volveu predicar alí e reprendeu aos que o reprenderan a el o día anterior, pero tampouco o respectaron. as basílicas cristiás de Africa nom eran inmunes á democracia provisional dun populus tardorromano. a posibilidade de conflito sempre palpitaba. unha maioría de cidadáns pobres podían empurrar e mofarse do seu clero, podían protestar contra os ricos. coma se facía desde os bancos do teatro ou da arena.

neste contexto Agostinho improvisaba, adaptaba de xeito constante a súa voz ao ánimo que detectaba nos seus públicos, un sentir que podemos percibir detrás das súas verbas. imaxes e anécdotas cotiás. oímos só un lado dunha conversación incesante. pero tamén os sentimos a eles e a elas.

fragmento de Brown, Peter Through the Eye of a Needle (2012) - capítulo 21 - tradución e adaptación por @xindiriz