Próspero escribe a León no (case) final de Roma

encontro entre León Magno e Atila
fresco de Rafael Sanzio (1513-1514)

a comezos do s. XVI Rafael Sanzio e a súa equipa de colaboradores pintaban nas estancias vaticanas a entrevista entre Atila e o papa León I que, segundo Próspero de Aquitania, tivo lugar en 452. Próspero editou a última versión da súa crónica en 455, difundida durante o pontificado de León. Para entón Atila xa morrera, pero non o seu protector, o propio papa.

a idea segundo a cal tiña sido o bispo de Roma, coa divindade que o protexía, o verdadeiro axente histórico que impediu a entrada de Atila na cidade do Tíber acabaría ten grande éxito. Próspero non podía nin imaxinar que o episodio ía ser levado ao cine e que o ían ver miles e miles de persoas nas salas de proxección, primeiro, e nas emisións de televisión, despois. Pero non.

para decepción de moitos espectadores Atila non liquidou o imperio romano. Nin sequera sabemos o alcance daquela entrevista, en calquera caso mantida con máis personaxes ilustres da política romana do momento. Logo da entrevista (452), houbo emperadores en Occidente durante case un cuarto de século. Iso si, a idea dunha ameaza externa, dun enorme perigo conxurado pola intervención dun líder relixioso causou furor e foi moi cedo asumida por quen desexaba labrar ese campo.

a crónica de Próspero transmite un apego especial ao papado, concretamente á figura de León, baixo o que ascendera dentro do clero romano. A loita contra as herexías e, xunto a iso, a idea de que a ortodoxia relixiosa debía estar liderada polo bispo de Roma son o sustento ideolóxico da súa crónica. Despois de todo, o propio Próspero tiña batallado pola defensa das doutrinas de Agostiño fronte a outros cregos, bispos e monxes de Gallia, a súa terra natal, ao punto que radicalizou enormemente as posicións do de Hippo Regius, no contexto xeral de polarización do pensamento teolóxico que se producía en Gallia, sobre todo desde os 420s, coa recepción dalgúns dos ensaios de Agostiño sobre a graza.

este fundamento teolóxico, radicalizado, está na base de calquera referencia que poidamos expurgar en Próspero. Polo tanto, non pode estrañar que, ao final do texto, a mensaxe que tratara de inculcar nos seus lectores fora precisamente que era o papa quen podía facer algo pola humanidade, e non tanto o emperador. A mensaxe non era nada menor. A suposta intervención de León ante Atila, a fin de salvar a cidade de Roma dos hunos, era contraposta directamente coa que pouco despois introducía sobre o saqueo que levaron a cabo os vándalos na cidade do Tíber en 455, pese a que León se tiña reunido tamén con Gaiserico.

esta idea da superioridade do eclesiástico sobre o civil, da súa capacidade de manobra, que Próspero exemplifica con León, é unha auténtica alternativa ideolóxica ao sistema dos emperadores como referentes políticos, cando menos no marco da creación cronística. E enlaza directamente coa proposta dalgúns textos haxiográficos escritos entre finais do s. V (a Vida de Xermanus de Auxerre) e moi a comezos do VI pero sobre protagonistas do V (a Vida de Epifanio de Pavía, a Vida de Severinus do Noricum o a Vida de Xenoveva de París).

Próspero presenta a Gaiserico baixo a imaxe do perseguidor, situando o relixioso por encima de calquera outro dos planos posibles. Algo semellante sucede co tema de Atila. Tras referir a vitoria das tropas coordinadas por Aetius, nas que había numerosos pobos entre os que destacaron os godos, Próspero cita a entrada de Atila e os seus exércitos en Italia. Próspero conclúe o relato do episodio co cumio pretendido, que non é outro que o enxalzamento do seu heroe, o papa. En tal disposición de feitos, e tras pintar a situación como caótica –a pesar da vitoria do ano anterior–, a entrada resolve o asunto coa decisión de León, apoiado sempre e en todo momento pola divindade, quen xunto con Avieno e Trigetio formou unha delegación que marchou a entrevistarse con Atila que, encantado coa reunión, decidiu parar a guerra e, tras prometer a paz, deixou Italia. Próspero, interesado nos asuntos relixiosos como eixo do discurso cronístico, sitúa aquí o liderado de León como elemento decisivo, como auténtico axente histórico.

e, o que me parece máis importante, a entrada, sen dúbida rechamante para os seus elitistas legentes contemporáneos, aproveita o impacto que Atila tiña podido ter para eses grupos de Gallia (da que procedía o autor e en cuxas rexións campara a heteroxénea masa militar “huna”) e de Italia (na que entrara Atila) para colocar a mensaxe que realmente lle interesa: son os líderes relixiosos os chamados a asumir o liderado nun momento tal.

a escena do encontro entre Atila e León causou un gran impacto na tradición cristián, e evidentemente resultou moi suxestiva para os defensores do papado de Roma como institución de referencia. Non pode estrañarnos que tivera a importancia que séculos despois lle daría Rafael, cando a pintou nunha das súas composicións para as estancias vaticanas, por encargo de Xulio II, primeiro, e León X, despois. A idea dun papado forte fronte a outras potencias encontraba en escenas coma esta un referente ideolóxico e de lexitimidade nada desprezable. En fin, o que Próspero ensaiou en 455 na última edición da súa crónica non é moi diferente do que farán os haxiógrafos de finais do s. V (Constancio de Lugdunum) ou os primeirísimos do s. VI (Enodio ou Euxipio), buscando a preeminencia do líder relixioso por encima de calquera liderado terreal que, nestes últimos casos, xa non era o dos emperadores, cando menos en Occidente.

entrada feita con elementos tirados do libro e páxinas seguintes. procurouse respectar ao máximo o orixinal pero mudáronse cousas para ter un texto final minimamente fiado e coherente.

unha salvedade importante: escribimos León I e non León Magno.

tradución e deturpación por @xindiriz

Santiago CASTELLANOS En el final de Roma (ca. 455-480), 2013; p. 15, pp. 208-209, e pp. 292-293

477

portada do templo shaolin
www.es.wikipedia.org

Basiliscus e Armatus, cónsules.

xaneiro, 25: morre Gaiserico a idade avanzada en Carthago e é sucedido polo seu fillo Hunerico. En política interior dera liberdade de culto ao católicos pero esixiu conversión ao arianismo a todos os seus conselleiros máis próximos. A xente do común paga escasos impostos xa que a maioría da presión fiscal recae en familias romanas e cregos católicos. Sen embargo, Hunerico incrementa as persecucións.

chega a Constantinopla unha embaixada de Nepos, pedindo tropas e fondos para poder recuperar Italia. Verina intervén ao seu favor. Zenón pode que desconfíe del polo seu parentesco coa viúva de León, e polo tanto tamén con Basiliscus.

Zenón, por intercesión de Ariadna, rexeita as peticións do senado, lexitimando a Nepos como emperador e remitindo a este as peticións relativas á concesión do título de patricius a Odoacro. Pero Zenón negouse a nomear patricius a Odoacro alegando que, se ben tiña potestade para iso, Nepos xa o fixera con anterioridade. Na misiva que envía a Odoacro chámao patricius. Sen embargo, non temos ningunha outra testemuña que ratifique que Nepos nomeara patricius a Odoacro.

ao final Zenón non atende nin desatende as embaixadas tanto de Odoacro como de Nepos. Decide non intervir en Occidente, ao contrario do que tentara facer León I continuamente.

saxóns ao mando de Aele aterran en Britannia na proximidade de Cymenshore cos seus tres fillos. Os britanos atácanos pero son vencidos en Pevensey. Fundan un reino en Sussex e os asentamentos costeiros saxóns van progresando.

Teodorico Estrabón é renomeado por Zenón, pero Teodorico o Amalo arrasa Macedonia.

Zenón desfaise de Armatus, magister militum; encárgase o seu suposto amigo Onoulphus.

Shun Di (10 anos), emperador da dinastía Liu Song, logo do asasinato do seu irmán Houfei Di polo xeral Xiao Daocheng, que o instala como títere, exercendo el mesmo a rexencia e a autoridade efectiva. Establece o budismo como relixión oficial.

Xiao Wen Di funda o tempo shaolin, na cara norte do Shaoshi. Tamén establece o sistema dos “tres líderes” baixo o cal o lugar, “parroquia” e funcionarios de distrito son responsable de recadar impostos e do recrutamento.

mural nunha cova de Dunhuang que contén un debuxo dun arnés de cabalo.

Zenón ratifica as adquisicións de Eurico: Arelate, Massiliensis, e a Provenza.

476

Odoacro e Romulus Augustulus
na película "La Última Legión"
www.historiasdelahistoria.com

Basiliscus e Armatus, cónsules.

Odoacro cruza os Alpes marítimos cun exército de mercenarios xermánicos e invade Provenza. Conquista as cidades de Arelate e Massiliensis despois dunha batalla vitoriosa contra os burgundos.

agosto: Basiliscus perde axiña apoio popular, tamén o de Verina e de Illus e Armatus (sobriño de Basiliscus), que agora se alían con Zenón. Este marcha cara Constantinopla cun exército isauro. O exército tamén se pasa ao bando de Zenón. Basiliscus é deposto e exiliado a Phrygia, onde Zenón o deixa morrer de fame. O fillo de Armatus, León, é nomeado caesar.

Teodorico Estrabón continúa a súa rebelión, agora aliado con Teodorico o Amalo.

agosto, 23: as tropas xermánicas elixen xefe a Odoacro. Seguen a reclamar un terzo das terras de Italia como pago aos seus servizos. Odoacro visita Ravenna para tratar de chegar a un acordo pero non é posible.

agosto, 28: Orestes articula a súa resistencia fronte a Odoacro en torno ás cidades fortificadas de Ticinum e Ravenna, defendidas por el mesmo e seu irmán Paulo, e tendo en conta o tradicional descoñecemento bárbaro das tácticas de asedio pero Odoacro emprega zapadores e conquista ambas cidades no prazo de dúas semanas. Orestes é capturado en Placentia e executado.

setembro, 4: Ravenna tamén cae e Paulo é inmediatamente executado. O último emperador romano, Romulus Augustulus, é deposto. Odoacro decide respectar a súa vida: non lle parece perigoso, desexa ter boas relacións coa aristocracia italiana e desexa aparecer clemente ante Constantinopla (clementia caesaris). Concédelle a el e os seus descendentes 6000 pezas de outro e un extenso latifundio en Campania, entre Neapolis e Puzzuoli, (castellum luculi en memoria do seu primeiro propietario e patrimonio imperial). Romulus inda vive en 511.

Odoacro envías as vestis regia a Constantinopla aceptando a reunificación do imperio baixo Zenón, quen nunca recoñecera a lexitimidade de Romulus Augustulus; para el, o emperador lexítimo é Xulio Nepos. Odoacro aceptar recoñecer nominalmente tamén a Nepos, que seguirá en Dalmacia.

no contexto de disolución do poder imperial os bispos de Roma consolidan pouco a pouco a súa crecente influencia.

o senado romano pide a Zenón que recoñeza a Nepos como deposto e exerza individualmente a púrpura imperial e recoñeza tamén a autoridade de Odoacro en Italia. Zenón declina a súa primeira petición pero nomea patricius a Odoaco, investindo a súa autoridade coa lexitimidade imperial.

os godos de Eurico tamén penetran en Italia pero son derrotados por Odoacro. Zenón conclúe un tratado de paz polo que se lle ceden a Eurico os territorios galos recén conquistados. Eurico comprométese a non emprender máis hostilidades. Roma xa non controla ningún territorio en Gallia.

unha inscrición demostra que o bereber Masties, xefe de tribos no Aurès, proclámase imperator e exercerá tal autoridade durante moitos anos.

Priscus de Panio publica historia byzantina (8 volumes dos que conservamos fragmentos).

inicio dunha guerra entre burgundos e godos. O rei Chilperico, que busca acceso ao mar, ataca os godos, pero é vencido. Podería ser que se establecera un tributo a pagar a Eurico.

inverno: Zenón recoñece o reino vándalo. Gaiserico cede Sicilia, coa excepción de Lilybaeum, a Odoacro a cambio dun tributo.

o nacemento de Aryabhata é tradicionalmente recoñecido como o comezo do período clásico das matemáticas e astronomía hindús.

Xian Wen Di, emperador retirado de Wei, é asasinado pola emperatriz Feng. Ela asume a rexencia sobre Xiao Wen Di.

474

moedas emitidas durante o mandato de Nepos

León I, cónsul único.

xaneiro, 18: morre León I (73) de disentería.

febreiro, 3: León II (7 anos) é proclamado augustus; seu pai, Flavius Zenón, co-emperador (febreiro, 9).

Gundobado retorna a Gallia para asegurarse a sucesión á primacía de seu pai e nunca retorna a Italia. Tamén explicaría este movemento a política de Orestes, que tamén tenta presionar os burgundos tentando apoiar de xeito astuto deixando marxe de acción aos godos nos territoris galos próximos ás zonas de control burgundo. Gundobado optar por reforzar a seu tío Chilperico e abandona a súas responsabilidades no imperio. Arvernis está nesta encrucillada.

primavera: Nepos desembarca en Classis, o porto de Ravenna, cun exército (con aportes orientais) para expulsar a Glycerius. Domiciano, cliente de León I noméao caesar. Glycerius non se atreve a facerlle fronte e marcha a Roma, onde é unanimemente rexeitado: é considerado usurpador e atopa todas as portas pechadas. Decide escapar por Ostia pero Nepos dálle alcance e é deposto, inda que se lle perdoa a vida. Será bispo de Salona, onde se lle pode vixiar de xeito doado.

as acuñacións de Nepos (no seu nome e no de Zenón) son sólidos de ouro e semises e trientes de bronce. A tipoloxía dos sólidos unifícase en todo o imperio e pasan a levar no reverso a Vitoria portadora da cruz que vemos en Constantinopla (que os artesáns copiaron dos sólidos de León I). As acuñacións realízanse en catro talleres distintos: Ravenna, Roma, Mediolanum e Arelate. As convulsións provocaran a perda de homoxeneidade anteriormente característica a estes talleres, de modo que, cando un novo emperador ascendía ao trono, ao ignorar a súa aparencia física, improvisaban, e só despois de certo tempo as emisións eran máis uniformes. Neste sentido, Nepos é un bo exemplo Ravenna, que conta coa presenza imperial desde a chegada a Classis, emite desde o principio moedas cunha representación física aceptable; sen embargo, Mediolanum, que descoñece a aparencia física do emperador, ten que recorrer aos arquivos para encontrar un modelo válido, e ese modelo no é outro que Antemius. Por esta razón, as efixies das primeiras emisións de Nepos en Mediolanum e Roma son tan parecidas ás de Antemius. Pero Mediolanum cedo se decata de que Nepos non era o home gordo que fora Antemius. En dous ou tres meses, a súa imaxe rexuvenécese e adelgaza.

a maioría dos sólidos emitidos por Nepos corresponde a Mediolanum. Roma e Ravenna limitábanse a pagar gastos administrativos, en especial a oficiais superiores e altos funcionarios de palacio. Por esa razón necesitan máis trientes. En cambio, Milán debe afrontar os gastos militares que provoca a guerra en Gallia; tal e como veremos, precísanse cartos, por un lado, para pagar as tropas de Ecdicius e, por outro, para mercar a paz a Eurico.

xuño, 19 (ou 24): Nepos é entronizado como augustus.

Chilperico, tío de Gundobado e magister militum Galliarum por obra de Glycerius, síntese desautorizado ante a nova situación. Sidonio comunícanos que algunhas cidades galas (como Vaison) toman partido por Nepos, inda a risco de caer en desgraza ante Chilperico.

sen embargo, os sectores aristocráticos romanos, inda desprezando a subordinación aos bárbaros que apoiaran a Glycerius, tamén consideran unha graves desconsideración a subordinación a Oriente.

xuño: Castalio Inocencio Audax, aristócrata, é nomeado prefecto de Roma. Exercerá o cargo durante o reinado de Nepos.

Audax recibe unha carta de felicitación de Sidonio polo seu nomeamento. Tamén se conservan del dúas inscricións: a primeira é cadrada, realizada en bronce con letras de prata e nun lado pode lerse a dedicatoria ao emperador, cos epítetos habituais neste tipo de inscricións; noutra atopamos o nome do oferente, en mármore, e lembra a restauración realizada por Audax en todos os monumentos danados por Gaiserico.

o sitio de Arvernis empeora debido á fame e os lumes.

Xulio Nepos é recoñecido por Syagrius.

novembro, 17: morre León II, deixando a seu pai Zenón como único augustus. Pero Basiliscus non concorda coa situación. Ambos buscan axuda dos ostrogodos. Basilisco logra a de Teodorico Estrabón e, por conseguinte, Teodorico o Novo apoiou a Zenón.

Nepos decide facer fronte a Eurico e nomea a Ecdicius magister militum logo de telo nomeado patricius. Pero os esforzos imperiais son infrutuosos, xa que era imposible soster unha guerra sen cartos e sen un exército potente. Zenón non o pode axudar porque ten refuxiarse na súa Isauria natal debido á revolta de Basiliscus. A única saída é negociar con Eurico.

outono: Liciniano, quaestor sacrii palatii, é enviado para negociar con Eurico, pero as negociacións fracasan debido á intransixencia do godo.

Gaiserico perde Sicilia a mans de Odoacro. Gaiserico acada un tratado de paz con Zenón para asegurar as rutas comerciais dentro do Mediterráneo. Gaiserico é recoñecido oficialmente como señor de Córcega, Cerdeña e as Baleares.

472

Festus e Marcianus, cónsules.

Epiphanius, bispo de Mediolanum, tenta mediar entre Antemius e Ricimer pero só consigue un entendemento temporal e efémero.

Olybrius (xenro de Valentiniano III) é enviado a Italia por León I. Oficialmente en apoio de Antemius, pero con ordes secretas para que sexa eliminado por ter favorecido a Gaiserico.

abril: Ricimer recibe novas da conxura e nomea augustus a Olybrius.

guerra aberta entre Ricimer e Antemius. O emperador ten o apoio de parte das lexións e Ricimer dos federados baixo o esciro Odoacro e o burgundo Gundobado, magister militum de Gallia e sobriño de Ricimer (fillo de súa irmá).

Ricimer trata de cortar o fluxo de víveres a Roma para que se renda por fame. Tamén pon en marcha negociacións secretas con sectores de descontentos con Antemius.

xullo, 1: Roma é conquistada. As tropas de Ricimer saquean e rouban as casas. Un exército mandado por Videmiro, ostrogodo, en apoio a Antemius, é derrotado fóra da cidade.

xullo, 11: Antemius é capturado en María de Trastevere antes de tentar fuxir da cidade disfrazado de mendigo; é decapitado por orde de  Gundobado.

Olybrius é recoñecido como augustus polo Senado.

agosto, 18: en Roma morre Ricimer repentinamente de febres (ou úlcera) entre vómitos de sangue. Ricimer mandara decorar a igrexa Sant’Agata en Roma, logo coñecida como “Ágata dos godos”.

Olybrius nomea a Gundobado magister militum, novo home forte.

outubro, 22: morre Olybrius de hidropisía.

novembro, 6: o volcán do Vesubio destrúe a cidade de Abellinum. O volume de cinza é tan enorme que a nube que se forma chega ata Constantinopla.

o comes godo Gauterit entre cun exército en Hispania e toma Pampilona e Caesaraugusta e outras ciudades menores; sometendo a parte da aristocracia tarraconense reacia á dominación goda. Heldefredo e o dux Hispaniarum Vincentius entran polos pasos orientais dos Pirineos e toman Tarraco e outras ciudades costeiras. Estas campañas deberon ter resultados provisionais porque décadas máis tarde os godos teñen que enviar novas forzas a tomar estas cidades.

a desaparición de Olibryus impulsa a Constantinopla a entrometerse de novo nos asuntos occidentais. León I designa a Xulio Nepos colega para a parte occidental. Xulio Nepos domina Dalmacia. O seu nomeamento explícase por dúas razóns: 1/ está casado cunha sobriña da emperatriz Verina; 2/ anhelo de León I por volver a controlar Occidente logo da morte de Ricimer.

Marcelino era pagán e a designación de Xulio Nepos como augustus occidental interprétase coma unha ofensa aos cristiáns de Italia. Moitos occidentais miran con antipatía as inxerencias de Oriente. Prefiren depender de xefes militares xermanos que falan latín e se conforman co título de patricius (exemplos de romanitas). En cambio, ven alleo o emperador de Constantinopla. Estas tres causas impelen o senado a nomear patricius a Gundobado. A solución burgunda é astuta. Gundobado é sobriño de Chilperico I, que é ariano pero casa cunha católica, protexe os monxes do Jura e é amigo do bispo niceno Patieno de Lugdunum.

468

ruínas do teatro de Olisipo
www.whitman.edu

Antemius, cónsul único.

xaneiro, 1: Sidonio pronuncia un panexírico en honor de Antemius; por este feito, a pesar de non desempeñar demasiado ben as súas funcións como prefecto de Roma, é nomeado patricius.

último ano nas anotacións de Hydacio.

Remismundo toma Aeminium, onde se refuxiaran os poboadores de Conimbriga.

Eurico rompe a alianza con Remismundo, os godos toman Emerita e tentan reforzar a súa presenza en Hispania limitando a presenza sueva a Callaecia.

morre Remismundo.

febreiro, 28 (ou 29): morre Hilario e sucédeo Simplicio (marzo, 3), que se enfronta a León I e o patriarca de Constantinopla, partidarios do monofisismo.

intensifícanse os ataques vándalos. León I proponse atacar Africa, reúne unha enorme flota (máis de mil barcos e 100000 homes, custo de 64000 libras de outro, máis dos ingresos dun ano) e nomea xefe da expedición a Basiliscus. Occidente tamén colabora. As arcas imperiais quedan case baleiras.

Basilisco logra derrota unha gran flota vándala (afúndense 340 barcos). Mentres Marcelino, comisionado por Antemius, recupera Cerdeña e partes de Sicilia. Un terceiro exército baixo Heraclius de Edessa desembarca en Africa e captura Tripoli e marcha para atacar a propia Carthago, derrotando continxentes vándalos ao seu paso.

batalla de cabo Bon: Basilisco agrupa toda flota no promontorium Mercurii. Os barcos estaban todos apiñados sen marxe de manobra e sen vixilancia adecuada. Durante as negociacións que se manteñen e durante noite Gaiserico manda brulotes en lapas que incendian a flota romana, destruíndo unhas 700 embarcacións.

As embarcacións e tropas romanas restantes foxen como ben poden cara Sicilia, sendo atacados durante toda a viaxe por piratas bereberes.

Heraclius ten que retirarse. Continuará dous anos loitando no deserto ata que é chamado a Constantinopla definitivamente.

Gaiserico afianza o seu dominio do occidente mediterráneo, dende o estreito ata Tripolitania. Incluso tentan invadir novamente o Peloponeso pero son rexeitados en Kenipolis sufrindo graves perdas. En represalia fan 500 reféns en Zakynthos, descuartízanos e van tirándoos pola borda de regreso a Carthago.

xullo, 31: un edicto de León I exclúe os non – cristiáns das funcións xudiciais.

agosto: Marcelino é asasinado en Sicilia por un dos seus oficiais. As fontes non mencionan motivos inda que novamente Ricimer acumula todas as sospeitas. Tiñan un longo enfrontamento dende os tempos de Maioriano. Xulio Nepos, fillo dunha irmá, herda o seu cargo de magister militum Dalmatiae, proba das boas relacións da familia coa corte oriental.

cando Basilisco volve a Constantinopla é forzado a refuxiarse en Hagia Sophia para escapar as iras do populacho. León I perdóao oficialmente pero é desterrado a Heraclea Sintica (Tracia) durante tres anos.

Dengizich, fillo de Atila, envía unha embaixada a Constantinopla, urxindo novos subsidios. León I ofrece terras en Tracia a cambio do recoñecemento da súa autoridade, pero o ofrecemento é rexeitado e os hunos cruzan o Danubio e invaden Dacia.

tropas baixo Anagasto derrotan os hunos, Dengizich morre e a súa cabeza é exhibida polas rúas de Constantinopla antes de ser empalada e situada na porta Xylokerkos.

este episodio causa quizás o inicio da construción dos muros longos de Anastasio, a 65 quilómetros de Constantinopla, dende o mar Negro ata o mar de Mármara.

Zenón casa con Ariadna, filla de León I e Verina.

algunhas unidades de bucellarii que participaran na campaña contra os vándalos néganse a desmobilizarse (isauros e escravos).

en Gallia Antemius pecha un pacto coas tropas do comes Paulo e os britanos de Riothamus en contra de Eurico pero Arvandus, amigo de Sidonio, comete traizón a favor do godo.

escribira unha carta na que recomenda ao godo establecer pactos cos burgundos en contra de Roma. A carta é interceptada. Sidonio, inda non concordando con el, tenta defendelo pero Arvandus é xulgado e exiliado.

Hunimundo, xefe suevo, aproveita que os godos estaban enfrontados con hunos e sármatas para entrar en Dalmacia cruzando o río Save e roubarlles o gando. Cando retrocede é interceptado por Teodemir e debe prestarlle vasalaxe.

o gobernador de Olisipo, Lusidius, entrega a cidade aos suevos para evitar a toma por parte dos godos. Máis tarde será o representante destes ante Antemius: un exemplo de colaboración dunha parte dos hispano-romanos cos suevos.

os vándalos reconquistan Sicilia, sufrindo as forzas occidentais unha derrota decisiva.

a comunidade xudía de Isfahan é masacrada, acusada de causar a morte de dous magos. O representante dos xudeus exiliados en Babilonia é asasinado por orde do rei sasánida. Moitas sinagogas son destruídas e os nenos son secuestrados para facer de sacerdotes de Ahura Mazda e prohíbese o estudo da Torah.

guerra dos persas contra os lazas.

467

Pusaeus e Iohannes, cónsules.

febreiro, 15: Antemius, poderoso nobre oriental e magister militum per Orientem, casado con Eufemia (filla de Maioriano) e os seus comites chegan a Roma coincidindo coas lupercalia. Marcelino integra a expedición.

abril, 12: tras longas e penosas negociacións Antemius é proclamado augustus de Occidente. Concede o título de patricius a Marcelino, equiparándoo a Ricimer e, sen lugar a dúbidas, agravando a súa relación con este, que en calquera caso nunca foi cordial: a capacidade de acción de Ricimer queda moi minguada.

os vándalos continúan os seus ataques a Italia en apoio de Olybrius, pero tamén chegan ao sur de Grecia, no Peloponeso, por primeira vez. Cando se entera da proclamación de Antemius, Gaiserico ordena intensificar as operacións, atacando Illyria, Grecia e Alexandria; levan botín e escravos.

organízase unha flota para acabar co poder vándalo. Ponse baixo o mando de Basiliscus e integra máis de 1100 embarcacións.

Sidonio encabeza unha delegación gala en Roma. Como símbolo da nova alianza entre este grupo aristocrático e o novo emperador, o poeta compón un panexírico e é recompensado co cargo de praefectus urbi Romae.

Ricimer casa coa filla de Antemius, Alypia, chegando a un entendemento provisional.

en Britannia, refortificación das antigas Hillforts e construcción do Wansdyke.

Skandagupta more logo dun reinado de doce anos mentres os hunos consolidan o seu avance na India occidental conquistando Raxastán, Punxab e Cachemira. Sucédelle o seu medio irmán Purugupta en medio de loitas sucesorias.

462

mapa de Propontis

Severus e León I, cónsules.

a embaixada de Filarco tamén solicitara mediación entre vándalos e romanos; Filarco consigue que Gaiserico libere a Licinia Eudoxia (viúva de Valentiniano III) e a súa filla Placidia a cambio do pago dun rescate, que viaxan a Constantinopla, logo de sete anos como reféns en Carthago. A outra filla, Eudoxia, está casada con Hunerico, fillo de Gaiserico.

fúndase o mosteiro de Stoudios na proximidade da Propontis.

o calendario Daming é introducido en China polo matemático Zu Chongzhi.

para dificultar as manobras de Aegidius e contentar a Teodorico II, desexoso de ter voz novamente, Severo concede Narbo aos godos, que agora estenden a súa autoridade ata o Mediterráneo. Tamén se corta a comunicación directa por vía terrestre entre o goberno imperial e os dominios que inda mantiña nas zonas orientais de Hispania. Agripino, xeral romano, é o encargado das negociacións. Teodorico II acepta así a autoridade de Severus.

Gaiserico controla as Baleares, e tamén Cerdeña e Córcega.

o exército godo permanece en Hispania logo da retirada do imperial baixo Suniericus e Nepociano; sen embargo, as súas tentativas por manter certa orden teñen pouco éxito e son chamados a Tolosa.

probablemente Nepociano tamén se opón ao nomeamento de Severus. Sen embargo, Arborio pasa a ser comes et magister utriusque militiae en Hispania en lugar de Nepociano. Tras negociar (quizás) con Teodorico II, accede a que Arborio ocupe o seu posto, inda que é difícil saber que sucede entre Ricimer, Nepociano, Teodorico II e Severus. Non sabemos que lle ofrece ou con que o ameaza Teodorico II para que consinta ser relevado.

Teodorico II alíase co suevo Remismundo: reparten zonas de influencia en Hispania.

setembro, 2: lume en Constantinopla, é destruída a estatua de Zeus, que estaba en Olympia e fora trasladada á capital.

Frederico, irmán de Teodorico II, escribe a Hilario para tentar que Hermes de Narbo sexa apartado da súa sé en base aos propios canóns.

novembro, 2: concilio de Roma, a propósito da sé de Narbo.

morre Licinia Eudoxia en Constantinopla.

461

moeda de Libius Severus, co anagrama de
Ricimer no anverso

Severinus e Dagalaiphus, cónsules.

marzo: morre Patricio en Hibernia. Non é posible avaliar os progresos na súa misión “evanxelizadora” pero décadas despois florecen numerosos mosteiros.

xuño (ou xullo): Maioriano celebra xogos en Arelate ao seu regreso de Hispania.

agosto: Maioriano volve a Italia pero Ricimer arréstao en Dertonae, obrígao a abdicar, sofre torturas (agosto, 3) e é decapitado onde o río Ira (agosto, 7). Quizás o fracaso contra os vándalos é a causa da súa caída. Quizás Ricimer aproveita para cumprir intencións longo tempo reprimidas; Hydacio apunta que Ricimer, envexoso, xa acollía e alentaba opositores ao emperador tempo antes. Que Maioriano licenciara case todas as tropas recrutadas indicaría que non conta con esta actitude de Ricimer.

Ricimer, temeroso da reacción de Marcelino, suborna as tropas deste para que o abandonen. Marcelino ten que fuxir de Sicilia, refuxiándose en Dalmatia, onde ten bases sólidas de poder. De feito, Ricimer teme unha invasión provinte de alí.

novembro, 10: morre o bispo León I (aproximadamente 61) en Roma logo de 21 anos na sé.

novembro, 14 (ou 18): concilio de Tours.

novembro, 19: Ricimer, co control total das tropas de campaña en Italia, exerce a súa nova autoridade sen augustus varios meses, pero para evitar interferencias de Constantinopla proclama a Libius Severus augustus en Ravenna co apoio do senado. O poder de Ricimer en Italia é absoluto, incluso aparece o seu monograma nas moedas de bronce de Severus, cuxa autoridade se recoñece case exclusivamente en Italia.

León I non recoñece o novo augustus, aspira a reconquistar Occidente, e ten o seu candidato, Antemius, xenro de Marciano.

Ricimer tamén ten que facer fronte á oposición dos magistri militum de Gallia e Hispania nomeados por Maioriano, Aegidius e Nepociano, que ademais é cuñado de Marcelino.

Gaiserico tamén ten candidato, Anicio Olibryus, marido de Placidia, unha das fillas de Valentiniano III; presiona devastando as costas italianas.

Severus e Ricimer vense obrigados a pedir axuda a León I e facer concesións. Constantinopla envía a Filarco a Dalmatia para evitar que Marcelino entre en Italia. Resulta clarificador que sexa León I quen convenza a Marcelino, que cobra importancia na xestión do Imperio, colaborando activamente con Oriente. Nepote, sobriño seu, casa cunha parente de Verina, a emperatriz. É posible que a futura candidatura de Nepote, sempre co beneplácito de Oriente, comece a idearse neste momento, ou incluso antes, froito da cooperación entre Marcelino e León I.

Lugdunum é ocupada polos burgundos (quizás coa aceptación de Ricimer), co que se dificulta definitivamente o contacto entre o norte de Gallia e o centro imperial (Aegidius queda bloqueado no norte).

co réxime de Maioriano acaban os nomeamentos de funcionarios imperiais para Hispania. Quizás este elemento permita fixar aquí a fin do Imperio no que atinxe á península. Quizás as elites provinciais tamén o consideren así.

o magister militum per Gallias Aegidius tamén se subleva e conforma o seu propio dominio no norte de Gallia, sen usar título algún; conta co que queda das lexións galas e a alianza forxada con grupos francos. Na súa intención (as evidencias escritas falan de intercambio de embaixadas con Gaiserico en busca de apoio) estaría desaloxar a Ricimer pero as manobras deste fan que se lle opoñan os godos e os burgundos, o que lle obriga a permanecer en Gallia ou arriscarse a perdelo todo. Quizás manteña algún tipo de contacto con grupos de britanos.

os francos que ocupan Colonia aproveitan o caos nas filas romanas para consolidar o seu dominio.

a morte de Maioriano tamén finaliza a carreira política de Sidonio. Refúxiase nos seus dominios en Auvernia e Lugdunum, onde cultiva a poesía, os amigos e as crianzas.

as forzas centrífugas nas diversas rexións do imperio son evidentes. As aristocracias rexionais colaboran cada vez máis cos poderes locais, sexan ou non “bárbaros”.

novembro, 19: Hilario, principal axudante de León I e representante papal en Éfeso, onde se reivindicara o monofisismo, sucédeo na sé de Roma. Hilario insiste en condenar tanto monofisismo como nestorianismo. Tamén combate o arianismo dos soldados xermanos en Italia.

Mamertus, bispo de Vienne.

460

representación dun excubitore

Magnus e Apollonius, cónsules.

inverno e primavera: continúan os preparativos para a campaña en Africa. Maioriano recruta alanos e outros “bárbaros” na Liguria e pasa por Tolosa, visitando e pactando con Teodorico II.

marzo, 27: os suevos destrúen Lucus Augusti e matan o gobernador. Suniericus e Nepociano atacan o continxente suevo en Lucus como represalia.

en Callaecia segue a loita pola supremacía total entre diferentes líderes, que se autotitulan reges, agora Requimundo e Frumario, que semella suceder ao falecido Maldra. O primeiro ten as súas bases en zonas occidentais e certo apoio da aristocracia local e pretendía certo entendemento co imperio por medio dos godos. Frumario tiña as súas bases en territorios máis meridionais e interiores, quizás con apoio dos grupos contrarios a intervencións alleas; quizás este feito indica a humilde orixe destes apoios e a súa oposición á aristocracia reflectida no cativerio de Hydacio. En todo caso, ambos procuran coexistir de xeito pacífico cos provinciais.

Palagorio, membro da aristo­cracia senatorial do noroeste peninsular, viaxa a Tolosa e non onde Ricimer, pedindo axuda fronte ás accións predadoras dos grupos suevos rivais. As difi­cultades de Requimundo para imporse definitivamen­te a Frumario permiten ao godo esixirlle o mantemento do anterior statu quo coa aristocracia galaica, a cambio do seu apoio, que se manifesta no envío de máis tropas godas á rexión.

forzas godas ocupan Santarem, en defensa da Lusitania fronte os suevos.

marzo, 28: Maioriano está en Arelate de paso a Hispania.

maio: Maioriano entra en Hispania. Escolle Carthago Spartharia, como punto de embarque das tropas para a campaña en Africa.

a cidade debía estar, a pesar do saqueo vándalo en 425, en bo estado: un axeitado sistema de instalacións portuarias, dársenas, almacéns e lonxas de contratación. En escavacións recentes, estas instalacións asócianse a restos dun pórtico e dun templo. É probable que existiran tamén outras instalacións portuarias na zona.

cataplus é a denominación do lugar de desembarco, arribo ou chegada. Nel concentrábanse unha serie de instalacións asociadas ao desenvolvemento da actividade comercial; isto é, os grandes almacéns para as mercadorías, a lonxa de contratación e a aduana. No período godo, nesta zona asentarase o teloneum, ámbito de actuación do telonarius ou vectigalia exactor, que se encargará de recadar os vectigalia ou impostos indirectos sobre as mercadorías, supervisará persoalmente a súa descarga, pagará aos mariñeiros os emolumenta, fixará os prezos dos diferentes artigos e anunciaraos a viva voz aos vendedores. Tamén terá potestade xudicial para dirimir os preitos entre os transmarini negotiatores, aplicando os principios de dereito mercantil da Lex Rhodia, aceptados en todo o Mediterráneo. Os vectigalia serán arrendados a publicanos por un período de tres anos.

semella haber certo paralelismo entre a expedición oriental de Maioriano e a occidental de Ne­pociano e Suniericus, pero cunha diferenza: con independencia do mando conxunto, o exército no occidente é exclusivamente godo.

Gaiserico ofrece un tratado, que é rexeitado. Comeza a destruír a zona na que espera que desembarquen os imperiais (Mauretania), incluíndo o envelenamento de pozos de abastecemento de auga. Semella que alguén traizoa os imperiais e os vándalos atacan e incendian a flota imperial en Elica. Isto obriga a aceptar o tratado vándalo. Maioriano licenza as tropas e regresa a Italia, facendo alto novamente en Arelate.

xuño, 15: en Xerusalem conságrase unha basílica a Eudoxia, logo de que a emperatriz arranxara o mantemento das súas necesidades e situara a Gabriel, un discípulo de Euthymius, á cabeza do establecemento. Será en pouco tempo un dos principais atractivos para os viaxeiros (testemuñas no s. VI como Teodosio e o peregrino de Piacenza). Descrito por Evagrius como un “enorme recinto, destacable pola súa importancia e beleza.” A asociación de Eudoxia cos lugares sacros comezou e rematou con Estevo: tal era a súa devoción particular ao primeiro mártir que escolleu situar a súa tumba alí na basílica recentemente construída, a vinte pasos dos propios restos de Estevo.

en Constantinopla cobra auxe a rivalidade entre azuis e verdes nos eventos do Hipódromo.

outubro, 20: morre Eudoxia. Posteriormente será vividamente lembrada cando a súa bisneta (co mesmo nome), filla do casamento (437) que causara a súa primeira viaxe a Palestina, fuxa alí do seu marido vándalo, Hunerico, para rezar nos santos lugares e venerar a tumba da súa avoa, e finalmente tamén rematar a súa vida alí.

León I funda os excubitores (garda imperial), unha unidade de elite (300 homes) recrutada entre os isauros.

ao norte de China, os Yuan-Yuan someten a vasalaxe o reino de Wei.

os hephtalitas conquistan a rexión afgán de Kushan. Penetran en India.

o imperio persa comeza a sufrir unha vaga de fames que durará anos.

prototipo do palacio dun dux bizantino ou tardorromano: un amplo patio central, rodeado de columnatas a xeito de peristilo, en torno ao cal se dispoñen unha serie de estancias: 1º triclinium, salón cunha ou tres ábsidas, para recibir o stibadium ou sigma, leito semicircular sobre o que se deitaban os invitados. Nesta sala teñen lugar os banquetes oficiais, tan importantes na política e diplomacia. 2º capela ou basílica, normalmente consagrada á theotokos, protectora do imperio 3º e último, sala de audiencias ou aula, cunha ábsida na cabeceira, onde se instala o tribunal do gobernador durante os procesos xudiciais ou as recepcións aos embaixadores estranxeiros; polo común, nun cuarto anexo están arquivos aos que dea lugar a actuación do funcionario. A aula normalmente está precedida dunha antecámara, dotada dun banco corrido de mamposteira, no que litigantes e embaixadores agardan, con paciencia, a ser recibidos polo representante do emperador.

Claudiano Mamerto, presbítero de Vienne, escribe de statu animae, onde combate as ideas materialistas do bispo semipelaxiano Fausto de Riez.

o franco Childerico I é desterrado polos seus propio pobo ao pazo dos turingos do rei Bisinus; desaproban o seu libertinaxe. Alí casa coa filla do rei, Basena. Os francos, mentres, son rexidos por Wiomad, a instigación de Aegidius.

en Ravenna final da remodelación do baptisterio de Neon.

finalización das covas Ajanta (India), cortadas na rocha volcánica e elaboradamente pintadas.

finalización tamén do buda sentado nas grutas de Yugang (Datong, Shanxi).

o patriarca Gennadios I consegue apartar ao monofisita Timotheus II Aelurus da sé de Alexandría e instala a Timotheus III Salophakiolos. A igrexa copta exipcia sepárase da ortodoxia de Chalcedon.